नदीतः न दूरं महदिङ्गुदिवृक्षं पुष्पपल्लवसंयुतं दृष्ट्वा रामः सूतमुवाच—“इहैव वयमवस्थिताः स्याम, सारथे।” तत्रैव उत्तमां नदीं सर्वदेवमानुषपक्षिमृगगन्धर्वासुरैः पूजितां पावित्र्ययुक्तां दृष्टुमिच्छामः, इति रामः लक्ष्मणसहितः सुमन्त्रं चोवाच। लक्ष्मणः सुमन्त्रश्च राघवस्य वचः श्रुत्वा, “एवं भवतु” इत्युक्त्वा, अश्वान् तं महदिङ्गुदिवृक्षमुपानयन्। इक्ष्वाकुवंशस्य हर्षः श्रीरामः तं शोभनं वृक्षं समीपं गतः, तत्रैव सीतया सह लक्ष्मणेन रथात् अवतीर्य स्थितः। सुमन्त्रः अपि रथात् अवतीर्य, तौ दिव्यौ अश्वान् युञ्जित्वा, अञ्जलिं कृत्वा, रामस्य समीपे तिष्ठन्, तं वृक्षस्य मूलं गतवान्। तत्र निषादाधिपः गुहो नाम राजाऽभ्यायात्, रामस्य सखा स्वतुल्यबलः, वृद्धमन्त्रिसंवृतः बान्धवैः सहितः, रामस्य आगमनं श्रुत्वा तत्र समुपागच्छत्। दूरस्थं निषादराजं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिणा सह गृहीत्वा गुहं प्रति जगाम। स्नेहविह्वलः गुहः राघवं परिष्वज्य प्राह—“इयं भूमिरयोध्याया इव तव, राम; किं ते करवाणि?” इति। “को हि त्वद्वत्प्रियं अतिथिं प्राप्नुयात्, महाबाहो?” इत्युक्त्वा, स शीघ्रं विविधमिष्टान्नपानीयं समाहृत्य, पाद्यं दत्वा, रामं सत्कृत्य वचः प्रोवाच—“स्वागतम्, महाबाहो! इयं भूमिः तव; वयं तव दासाः, त्वं नः स्वामी; इमं देशं यथार्हं पालय। अत्र भोजनं, पेयं, स्वाद्यं, उत्तमानि शय्यानि, अश्वानां च तृणानि सम्प्राप्तानि।” एवं भाषमाणे गुहे, राघवः प्रत्युवाच—“त्वया पादाभिवन्दनपूर्वकं आगत्य, स्नेहपूर्वकं सत्कृत्य, अस्माभिः सर्वथा मानिताः स्म, हृष्टाश्च।” तं सुसंहतबाहुभ्यां परिष्वज्य, रामः प्राह—“सौम्य, सौभग्येन त्वां सुखिनं बान्धवसहितं पश्यामि। किं ते राज्ये, सुहृद्भ्यः, वित्ते च कुशलम्? यद् यद् त्वया उपन्यस्तं, तत्सर्वं गृह्णामि, परन्तु दानग्रहणं नाचरिष्यामि। मामृगाजिनवल्कलधरं, फलमूलाशिनं, धर्मनिष्ठं, तपस्विवनिवासिनं विद्धि। केवलं अश्वानां तृणमेव आवश्यकं; तेनैव त्वया मानितोऽस्मि। एते हि अश्वा महाराजदशरथस्य प्रिया, तेषां यथायोग्यं परिपालनं मम मान्यताम्।” गुहः ततः स्वजनान् शीघ्रं जलं तृणं च अश्वानां दातुं आज्ञापयत्। ततः रामः वाल्कलाजिनधारी सायं संध्याकर्म कृत्वा, लक्ष्मणेन उपनितं केवलं जलमेव भुक्त्वा, भूमौ शय्याम् उपविशत्। लक्ष्मणः पादप्रक्षालनं कृत्वा, सीतया सह समीपे स्थितः, वृक्षस्य छायायाम् आश्रयं लेभे। गुहः अपि सारथिना सह सौमित्रिणा सह संवादं कृत्वा, धनुष्मान् जाग्रन् राघवस्य रक्षां चकार। एवं बुद्धिमान् तेजस्वी दशरथात्मजः, सुखभोगविहीनः, भूमौ शय्याम् उपविष्टः, सा रात्रिः शनैः व्यतीयाय। अथ शृणु, श्रीवाल्मीकिरामायणेऽयोध्याकाण्डस्य एकपञ्चाशत्तमः सर्गः। गुहः भ्रातुर्हेतोः संतप्तः, राघवं जाग्रन्तं, निष्कपटं लक्ष्मणं चेदमुवाच—“आर्यपुत्र, सायं शय्या ते सिद्धा; तत्र सुखेन विश्रान्तिं कुरु। वयं दुःखसहाः, त्वं तु सुखभोग्यः; वयं रात्रिं जागरिष्यामः, काकुत्स्थस्य रक्षार्थम्। सत्येन वदामि, रामात् प्रियः मे न कोऽपि; तस्य प्रसादेन लोके कीर्तिं, धर्मं, विशुद्धां श्रीं च प्राप्स्यामि। तस्माद् रामं मित्रं प्रियं सीतया सह शयानं धनुषा सह सर्वतः स्वबान्धवैः रक्षिष्यामि। एष वनप्रदेशे सर्वं मया ज्ञातम्; चत्वारोऽपि बलवर्गाः आगच्छेयुः, तान् वयं विजेष्यामः।” तदा लक्ष्मणः प्राह—“निष्प्रभेद्य, त्वया रक्षितेऽस्मिन् स्थले नः किमपि भयम् नास्ति; धर्ममेव पश्यामः। कथं स्वप्नः, जीवितं वा, सुखं वा मे स्यात्, यत्र दशरथस्य द्वौ पुत्रौ सीतया सह भूमौ शय्यां कुर्वन्ति? यं न देवा नासुरा युद्धे विजेतुं शेकुः, स इदानीं कूर्वल्कं शय्यां सीतया सह उपविशत्। यो मन्त्रैस्तपसा चापि प्रयत्नैश्च लब्धः, स दशरथस्य एकपुत्रः गुणवान्। तस्य वनगमनात् राजा न चिरं जीविष्यति; क्षिप्रं भूमिः विधवा भविष्यति। स्त्रियः क्लान्ताः क्रोशन्त्यः निवृत्ताः; राजप्रासादः शान्तः इति मन्ये। कौसल्या, राजा, मम माता च—किंचित् न जीविष्यन्ति इमां रात्रिम्। कदाचित् मम माता शत्रुघ्नस्य हेतोः जीवेत्; परं कौसल्यानां वीरमातुः दुःखं घोरमेव।” एवं रामलक्ष्मणसीतागुहसुमन्त्रैः सह वनान्ते धर्मनिष्ठया, स्नेहेन, शुचिसंवादेन च सा रात्रिः व्यतीयाय।