सा दिव्या गङ्गा, यत्र दिव्यगजाः घोषं कुर्वन्ति, तस्याः वनानि निनादैः प्रतिश्रूयन्ते। सा रम्या, यथा प्रियतमा स्त्री उत्तमाभरणैर् अनलङ्कृता अपि शोभते, तथा अलङ्कारा-विहीना अपि शोभनत्वं प्राप्नोति। तस्याः तीराणि फलैः, पुष्पैः, कोमलैः अङ्कुरैः, वनैः, पक्षिभिः च पूर्णानि। तत्र शिशुमाराः, मकराः, नागाः च निवसन्ति। सा विष्णोः पादसम्भूता, निष्पापाः, पापनाशिनी च गङ्गा, शङ्करस्य जटायाः पतिता, समुद्रदीप्त्या दीप्तिमती च। बलवान् रामः गङ्गां, नदीनां राज्ञीं, तस्याः तीरस्य क्रौञ्चानां जलपक्षिणां च शब्दैः प्रतिश्रूयमानां, श्रिङ्गिवेरपुरस्य समीपं गच्छन् अभ्यगच्छत्। तां तरङ्ग-वेग-प्रवाह-विलोलां दृष्ट्वा, महाबाहुः रथी रामः सुमन्त्रं उवाच—"अत्र रात्रिं वासं कुर्मः।" "नदीतः न दूरं महद् इङ्गुदीवृक्षः पुष्पपर्णसमृद्धः स्थितः; अत्र एव वासं कुरु, सारथे।" "सर्वदेवान्, दानवान्, गन्धर्वान्, पशून्, मनुष्याः, पक्षिणः च पूजिता, गङ्गा, उत्तमं नदीं पश्यामः।" लक्ष्मणः सुमन्त्रः च राघवस्य वचनं श्रुत्वा "एवमस्तु" इति उक्त्वा, अश्वान् तं इङ्गुदीवृक्षं प्रति अनयन्। रामः, इक्ष्वाकुवंशस्य आनन्दः, तं शोभनं वृक्षं समीपं गच्छन्, सीतया लक्ष्मणेन च सह रथात् अवतरत्। सुमन्त्रः अपि रथात् अवतर्य, अश्वान् विमोच्य, हस्तौ अञ्जलिं कृत्वा, तस्य वृक्षस्य अधः गतं रामं समीपं स्थितवान्। तत्र, गुहः नाम राजा, रामस्य मित्रं, निष्ठादानां प्रमुखः, बलसम्पन्नः च, आगतः। रामः पुरुषसिंहः तस्य प्रदेशं प्रविष्टः इति श्रुत्वा, गुहः वृद्धमन्त्रिभिः स्वजनैः च सह आगतः। निष्ठादराजं दूरस्थं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिणा सह गुहं समीपं अगच्छत्। दुःखितः गुहः राघवं आलिङ्ग्य उवाच—"राम, अयं देशः तव एव अयोध्यायाः इव; किं ते करवानि?" "कः हि महाबाहो, एतादृशं प्रियं अतिथिं लभेत?" इति उक्त्वा, गुहः शीघ्रं विविधं उत्तमं भोजनं पेयं च आनयत्, स्नानार्थं जलं च दत्त्वा, इदं वचनं उवाच। "स्वागतं ते महाबाहो! अयं देशः तव एव। वयं तव दासाः, त्वं नः स्वामी। यथायोग्यं राज्यं पालय।" "इदं भोजनं, पेयं, स्वाद्यं, उत्तमं शय्यं, अश्वानां च तृणं अस्ति।" एवं वदन्तं गुहं प्रति, राघवः प्रत्युवाच—"सर्वथा त्वया सम्मानिताः, आनन्दिताः च स्म; तव आगमनं, तव स्निग्धं स्वागतं च।" रामः गुहं सुगात्रेण बाहुना आलिङ्ग्य उवाच—"सौभाग्येन, गुह, त्वं स्वजनैः सह कुशलं पश्यामि।" "राज्यं, मित्राणि, धनं च कुशलं?" इति पृष्ट्वा, "यद् यद् त्वया उपकल्पितं, तत् सर्वं स्वीकरोमि, किन्तु दानग्रहणं न करोमि।" "मां तृण-वल्कल-चर्मधारिणं, फलमूलोपजीविनं, धर्मनिष्ठं, तपस्विनं च वनवासिनं विद्धि।" "अश्वानां तृणं एव आवश्यकम्, अन्यं किञ्चिद् न। एतेन एव त्वया अत्र सम्मानितो भविष्यामि।" "एते अश्वाः पितरं दशरथं प्रियाः; एषां यथायोग्यं तृणं दत्त्वा, अहं सम्मानितः भविष्यामि।" गुहः ततः स्वजनान् शीघ्रं जलं तृणं च अश्वानां दातुं आज्ञापयत्। ततः रामः वल्कलम् उत्तरीयं धारयन्, पश्चिमाभिमुखः सन्ध्योपासनं कृत्वा, लक्ष्मणेन आनीतं जलम् एव भोजनं कृतवान्। रामः भूमौ शयितः, लक्ष्मणः तस्य पादौ प्रक्षाल्य, सीतया सह वृक्षस्य अधः स्थितः। गुहः अपि सारथिना सह सौमित्रिणा सह संवादं कृत्वा, धनुष्मान् जागरूकः रामस्य रक्षणार्थं जागरतः स्थितः। तथा दशरथस्य पुत्रः, दुःखरहितः, सुखोपभोगी, भूमौ शयितः, धीमन्, दीर्घा रात्रिः शनैः व्यतीयात्। इदानीं श्रीमद् वाल्मीकिरामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य एकपञ्चाशत्तमं सर्गं शृणु। गुहः, भ्रातृस्नेहदुःखेन पीडितः, जागरूकं रामं, सौमित्रिं च, निर्लोभं, इदं वचनं उवाच—"राजकुमार, अयं सुखशय्या तव कृता; यथेष्टं विश्रान्तिं कुरु, अत्र सुखं प्राप्नुहि।" "एते जनाः दुःखानुग्राही, त्वं सुखानुकूलः; वयं रात्रिं जागरूकाः भवामः, काकुत्स्थस्य रक्षणाय।" "रामात् पृथिव्यां मम कोऽपि प्रियतरो नास्ति; सत्यम् एतद् वदामि, सत्यम् एव शपथं करोमि।" "तस्य प्रसादेन अहं लोकात् महतीं कीर्तिं, धर्मसमृद्धिं, शुद्धं श्रेयः च प्राप्तुम् इच्छामि।" "अतः, तं प्रियं मित्रं रामं, सीतया सह शयितं, धनुष्मान् अहं स्वजनैः सर्वतः रक्षिष्यामि।" "अस्मिन्नेव अरण्ये, यत्र अहं सर्वदा विचरामि, किञ्चिद् न अविदितम्; यदि चतुर्विधं महद् सैन्यं आगच्छेत्, वयं तं जयेम।" ततः लक्ष्मणः गुहं उवाच—"निरपराध, त्वया रक्षिताः वयं अत्र निर्भयाः; धर्मं एव पश्यामः।" "यत्र दशरथस्य द्वौ पुत्रौ सीता च भूमौ शयिताः, तत्र अहं कथं निद्रां, जीवितं, वा सुखं प्राप्नुयाम्?" "यः न देवैः, न असुरैः युद्धे विजितः, सः सीतया सह तृणेषु सुखेन शयितः इति पश्य।