सा सुरम्या गङ्गा, कुत्रचित् तटवृक्षमालाभिरलङ्कृता बभूव, कुत्रचित् स्फुटपद्मैः संवृता, अन्यत्र पद्मकुलसमूहैः समाकीर्णा। कुत्रचित् कुमुदकुसुमसमूहैः शोभिता, अन्यत्र पुष्परजसा विकीर्णा मदविह्वला इव दृश्यते स्म। सा निर्मलजलराशिः, मणिसदृशशुभ्रता, कलुषसंघातवर्जिता, तटेषु दिग्गजयूथैः काननगजैश्च सदा सेव्यमाना। तस्यास्तटवनानि दिव्यगजगर्जितैः निनाद्यमानानि, सा च शोभनाङ्गना इव, नानाभरणैरनलङ्कृता अपि रम्या बभूव। सा फलपुष्पप्ररोहैः, कुन्जैः, पक्षिभिः च पूर्णा, शिशुमारमकरभुजगनिवासिता च। या विष्णोः पादसमुत्थिता दिव्या गङ्गा, पावनी पापहारिणी, शङ्करजटाजूटात् पतिता, सागरदीप्त्या दीप्तिमती बभूव। तस्याः समीपे, तटेषु बकचक्रवाकनिनादैः प्रतिश्रुत्या निनाद्यमानेषु, रामः महाबाहुः नदीपतिं गङ्गां श्रुङ्गिबेरपुरस्य समीपे समुपागच्छत्। सा च तरङ्गवर्तुलसमाकुला दृष्ट्वा, सुमन्त्रं महारथः रामः उवाच—"अत्रैव वयम् अद्य रात्रिं वत्स्यामः।" स समीपे महान् इङ्गुदीवृक्षः, पुष्पपर्णसमृद्धः, इति चकार, "अत्रैव वत्स्यामः सारथे।" "द्रक्ष्यामः हि तां श्रेयसीं सर्वतीर्थवरां नदीं, या देवदानवगन्धर्वमृगमनुष्यपक्षिभिः पूजिता, तस्याः जलानि पूज्यन्ते।" इति च। लक्ष्मणः सुमन्त्रश्च राघवस्य वचः श्रुत्वा, "एवमस्तु" इति प्रत्यूचतुः, ततः तौ अश्वान् तस्मिन्नेव इङ्गुदीवृक्षे स्थापयामासतुः। रामः इक्ष्वाकुवंशस्य हर्षः, तं मनोहरं वृक्षं समीपं गतः, सीतया लक्ष्मणेन च सह रथात् अवतीर्णः। सुमन्त्रः अपि रथात् अवतीर्य, अश्वान् यथाविधि योक्त्वा, अञ्जलिं कृत्वा, रामस्य समीपे तस्य वृक्षस्य पार्श्वे स्थितः। तत्र निषादानां राजा गुहः, रामस्य तुल्यः प्रियः मित्रं, बलवान्, प्रख्यातः, सपरिजनः समीपमागच्छत्। रामः, पुरुषर्षभः, स्वदेशं प्रविष्टम् इति श्रुत्वा, गुहः वृद्धैः मन्त्रिभिः बान्धवैः च परिवृतः, तत्र आगतः। स निषादराजं दूरस्थं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिणा सह तं गुहं अभिगच्छत्। स दुःखितः गुहः राघवं परिष्वज्य उवाच—"यथा अयोध्या, एवं एषा भूमिः अपि ते, राम; किं ते कर्तव्यमस्ति?" "कः वा, महाबाहो, त्वादृशं प्रियतमं अतिथिं लभेत?" इति च। ततः उत्तमान्नपानसमृद्धं सत्वरं जलं समर्प्य, गुहः प्रीत्या वचनमब्रवीत्—"स्वागतम्, महाबाहो! एषा भूमिः सर्वा तव, वयं तव दासाः, त्वं नः स्वामी, राज्यं तव यथायोग्यं पालय।" "इमे भोज्याः, भक्ष्याः, पेयाः, लेह्याः, उत्तमशय्याश्च, अश्वानां च तृणानि।" एवं वदन्तं गुहं राघवः प्रत्युवाच—"त्वया पादयोरागत्या, स्नेहेन च, सर्वथा मानिताः स्म, हृष्टाश्च।" स गुहं सुगात्रेण परिष्वज्य उवाच—"सौम्य, सौभग्येन त्वां स्वजनैः सह कुशलं पश्यामि।" "किम् राज्ये, मित्रेषु, वित्ते च कुशलम्? यद् यत् त्वया समर्पितं, तत् सर्वं स्वीकरोमि, न तु दानग्रहणे प्रवृत्तः।" "मां तृणकाष्ठचर्मवाससं, फलमूलाशिनं, धर्मनिष्ठं, तपस्विनं च विद्धि।" "मम केवलं अश्वानां तृणं प्रार्थये, अन्यन्न न। एतेनैव त्वया सन्मानितोऽस्मि।" "एते हि अश्वा राज्ञः दशरथस्य प्रियाः, तेषां यथायोग्यं तृणजलप्रदानात् सन्मानं प्राप्स्यामि।" गुहः ततः शीघ्रं पुरुषान् आज्ञापयत् यथाश्वानां तृणजलप्रदानं कुर्युः। ततः रामः वल्कलचीरधारी, सायं संध्योपासनं कृत्वा, लक्ष्मणेन समुपनितं केवलं जलं भुञ्जानः, तत्रावसत्। रामे भूमौ शयाने, लक्ष्मणः पादप्रक्षालनं कृत्वा, सीतया सह तस्य समीपे वृक्षस्य अधः स्थितः। गुहः अपि सारथिना सह सौमित्रिणा संवादं कृत्वा, धनुषा सज्जः, रात्रौ रामरक्षणाय जागरूकः आसीत्। एवं दशरथात्मजः, सुखसंवृद्धः, दुःखानभिज्ञः, भूमौ शयानः, सा रात्रिः शनैः व्यतीयाय। शृणु अधुना श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशत्तमे सर्गे कथाम्। गुहः, भ्रातृहितकामनया शोकपीडितः, जाग्रतं निष्कपटं राघवं लक्ष्मणं च वाक्यमुवाच—"राजपुत्र, एषः सुखशय्या ते कृता, यथेष्टं विश्रान्तिं कुरुष्व।" "एते जनाः दुःखसहिष्णवः, त्वं तु सुखार्हः; वयं रात्रिं जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य रक्षायै।" "मम पृथिव्यां रामात् प्रियः न कोऽपि, सत्येन वदामि, सत्येन शपे च।" "तस्य प्रसादात् अहं लोके कीर्तिं प्राप्स्यामि, धर्मं च, विशुद्धं च श्रेयः।" "तस्मात् अहं प्रियं मित्रं रामं सीतया सह शयानेन, धनुषा सह, बान्धवैः च सर्वतः रक्षिष्यामि।" "अस्मिन्कानने मम किंचिदपि न अप्रियं, अहं सदा चरामि; यदि चतुर्विधबलसमेतः शत्रुः आगच्छेत्, तं अपि वयं विजेष्यामः।