सा गङ्गा नदी हंसक्रौञ्चचक्रवाकनिनादैः सदा प्रतिनाद्यमाना, प्रमत्तविहगगानरवैः सदा हृष्टा, रमणीयता प्राप्ता। केषुचित् स्थलेषु सा तटवृक्षमालाभिः विराजिता, अन्यत्र विकसितपद्मैः आवृताऽभवत्, केषुचित् स्थलेषु पद्मकुलैः सघनैः समाकीर्णा। क्वचित् कुमुदकुड्मलसमूहैः शोभिता, अन्यत्र बहुपुष्परजसा प्रमत्तेव विभाति। सा गङ्गा पङ्करहितत्वात् मणिसदृशशुद्धया दीप्तिमती बभूव, तस्याः तटेषु वन्यगजानां दिशागजानां च श्रेष्ठानां समागमः अभवत्। दिव्यगजगर्जितैः तस्याः काननानि प्रतिनाद्यमानानि, सा अलङ्काररहितापि अलङ्कृताङ्गना इव शोभाम् अवाप। फलपुष्पलतापल्लवैः, कुटजैः पक्षिभिः च सा पूर्णा, तत्र शिशुमारमकरभुजगाः निवसन्ति। सा एव दिव्या गङ्गा, विष्णोः पादसम्भूता, पापरहिता पापनाशिनी च, शङ्करजटाजूटात् पतिता, सागरतेजसा द्युतिमती। तां नदीपतिं गङ्गां समीपगां श्रुङ्गिबेरपुरस्य समीपे, हंसकुररपक्षिनिनादैः प्रतिनाद्यमानतटाम्, बलवान् रामः उपससार। तस्याः तरङ्गवर्त्मभिः विवर्तमानां दृष्ट्वा, महारथी रामः सुमन्त्रं प्रति उवाच—"अत्रैव वयम् अद्य रात्रिं वसेम।" "नदीतः न दूरं महदिङ्गुदिवृक्षं पुष्पपर्णसमृद्धं तिष्ठति; अत्रैव वयं वत्स्यामः, सारथे।" इति सः अवदत्। "अस्मिन्नेव स्थले, दिव्यां सर्वपुजितां गङ्गां, देवदानवगन्धर्वमृगमनुष्यपक्षिभिः पूजितां, पश्येम।" इति च। लक्ष्मणः सुमन्त्रश्च राघवस्य वचनं श्रुत्वा, "एवं भवतु" इति प्रत्युक्त्वा, तौ अश्वान् तस्मिन्निङ्गुदिवृक्षे स्थापयामासताम्। रामः इक्ष्वाकुवंशवर्धनः तं शोभनं वृक्षं समीपमुपेत्य, सीतया लक्ष्मणेन च सह रथात् अवतीर्णः। सुमन्त्रः अपि रथात् अवतीर्य, श्रेष्ठान् अश्वान् योजयित्वा, अञ्जलिं कृत्वा, वृक्षस्य मूलं गतं रामं समीपस्थः तस्थौ। तत्र निषादाधिपः गुहो नाम राजा, रामस्य स्वसमानः प्रियः मित्रं, महाबलशाली, सपरिषदः स्वबन्धुभिः च सह, रामः स्वदेशं प्रविष्ट इति श्रुत्वा, वृद्धैः मन्त्रिभिः परिवृतः, स्वजनैः सह, तत्र आगतः। दूरस्थं निषादराजं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिणा सह, गुहं प्रति उपससार। स दुःखितः गुहः राघवं परिष्वज्य, "इयं भूमिः तवैव अयोध्यायाः समा, राम; किं ते करोमि?" इत्युवाच। "को हि, महाबाहो, त्वादृशं प्रियतमं अतिथिं लभेत?" इति सः उक्त्वा, अन्नपानीयादि नानाविधानि शीघ्रं प्राप्य, स्नानार्थं जलं प्रदाय, इदं वचनम् अवदत्—"स्वागतम् ते महाबाहो! इयं भूमिः सर्वा तव; वयं तव दासाः, त्वं नः स्वामी; भद्रं राज्यं पालय।" "इह खाद्यानि, भोज्यानि, पेयानि, लेह्यानि, श्रेष्ठानि शय्यानि, अश्वानां च तृणानि उपस्थापितानि।" एवं वदन्तं गुहं राघवः प्रत्युवाच—"सर्वथा त्वया प्राप्त्या च स्नेहेन च, अस्माकं सत्कारः कृतः, हर्षश्च प्राप्तः।" सः गुहं सुसंहतबाहुभिः आलिङ्ग्य, "सौम्य! सौभग्येन त्वां स्वजनैः सह कुशलं पश्यामि।" इति उवाच। "कुशलं किं ते राज्ये, बन्धुषु, वित्ते च? यत्तवोपन्यस्तं सर्वं गृह्णामि, न तु दानाभिलाषी।" "माम् अध्वगृहीत्वा वल्कलबर्कचर्मधारिणं फलं मूलं चाश्नन्तं धर्मनिष्ठं तपस्विनं च जानिहि।" "मम केवलं अश्वानां तृणं आवश्यकम्; एतेनैव सत्कृतोऽहं भविष्यामि।" "एते हि अश्वाः पितुः दशरथस्य प्रियाः; एतेषां यथायोग्यं यत्नेन सत्कारः कर्तव्यः।" गुहः ततः शीघ्रं अश्वानां तृणं जलं च दातुं स्वजनान् आज्ञापयत्। रामः वल्कलाजिनधारी सायं संध्योपासनां पश्चिमाभिमुखः कृत्वा, लक्ष्मणप्रदत्तं जलमेव भोजनाय स्वीकृतवान्। रामः भूमौ शयानः, लक्ष्मणः तस्य पादौ प्रक्षालयित्वा, सीतया सह वृक्षस्य छायायाम् उपविष्टः। गुहः अपि सारथिना सह सौमित्रिणा सह संवादं कृत्वा, धनुष्पाणिः जागरूकः, रामस्य रक्षायै तिष्ठन् रात्रिं अपि न निद्रां चक्रे। एवं दशरथात्मजः बुद्धिमान् महातेजाः, सुखभोगपरिचितः दुःखमपि अजानन्, भूमौ शयानः, सा रात्रिः शनैः व्यतीयाय। शृणु अयोध्याकाण्डस्य एकपञ्चाशत्तमे सर्गे वाल्मीकि रामायणस्य। गुहः, भ्रातृहितार्थं दुःखितः, जाग्रतं निष्कपटं राघवं लक्ष्मणं च इदं वचनम् उवाच—"राजपुत्र! एष ते सुखशय्या रचिताऽस्ति; यथाकामं तत्र विश्रान्तिः क्रियताम्।" "सर्वेऽपि एते दार्शिताः कष्टजीवनाः, त्वं तु सुखभोगाय योग्यः; वयं तु रात्रिं जागरणं कृत्वा काकुत्स्थं रक्षामः।" "न हि मम प्रियतरः कोऽपि रामात्, सत्यमेव वदामि, सत्येन शपामि।" "तस्य प्रसादेन अहं लोके कीर्तिं प्राप्नुयाम्, धर्मं च समृद्धं, विशुद्धं च श्रेयः।" "अतः अहं प्रियं मित्रं रामं, सीतया सह शयानं, धनुष्पाणिः स्वजनैः सह सर्वतः रक्षिष्यामि।