कदाचित् तु तस्याः सलिलेषु देवाः स्नानं कुर्वन्तः दृष्टाः, सा च निर्मलैः पद्मैः शोभिता बभूव। क्वचित् विस्तीर्णैः वालुकाकुलैः प्रदेशैः साऽप्यलङ्कृता, अन्यत्र शुभ्रवालुकाभिः तटैः समाच्छन्ना। तस्याः तटे हंसक्रौञ्चनिनादाः प्रतिश्रूयन्ते स्म, चक्रवाकविलापैः च सा नित्यं पूर्णा, मदोन्मत्तद्विजगानैः च सदा प्रतिपूरिता। क्वचित् तु तटवृक्षमालाभिः सा विभूषिता, अन्यत्र स्फुटितपद्मैः समलङ्कृता, केषुचित् स्थलेषु पद्मसमूहैः संकुला। अपि च, क्वचिद् कुमुदकुड्मलैः शोभिता, अन्यत्र पुष्परजसा मदवदिव विभ्रान्ता दृश्यते। सा च मलिनसमूहवर्जिता, मणिसमप्रभया शोभते स्म; तस्याः तटेषु वनगजाः, दिशां च श्रेष्ठदन्तिनः, विचरन्ति स्म। क्वचित् दिव्यगजानां निनादैः सा प्रतिनादिता, तस्याः वनानि तद्घोषैः प्रतिध्वनन्ति स्म; सा च अलङ्काररहितापि, यथा प्रियतमा स्त्री, स्वयमेव सुशोभना। फलं पुष्पं नवान्कुरांश्च, झाड्यः पक्षिणः च तस्यां वर्तन्ते स्म; शिशुमारमकरसर्पैः च सा निवासिता। सा एव दिव्या गङ्गा, विष्णुपादोद्भवा, पावनी, पापविनाशिनी, शङ्करजटाजूटात् पतिता, सागरतेजसा दीप्तिमती। तं वीर्यवन्तं रामं गङ्गां नदीनां राज्ञीं प्रति सम्प्राप्तम्, यत्र तटेषु क्रौञ्चजलपक्षिणां निनादाः प्रतिश्रूयन्ते, श्रृङ्गिबेरपुरस्य समीपमागतम्। तस्यां तं तरङ्गविचित्रां गङ्गां दृष्ट्वा, स महातेजाः रथकुञ्जरः सुमन्त्रं उवाच—"इहैव वयम् अद्य रात्रिं वत्स्यामः।" "नदीतः न समीपे महती इङ्गुदीवृक्षः पुष्पपल्लवसमृद्धः स्थितः अस्ति; अस्मिन्नेव वासं कुरु, सारथे।" "अत्रैव वयं गङ्गां दृष्ट्वा, या सर्वश्रेष्ठा, पवित्रा, सर्वैः पूजिता, यस्याः सलिलानि देवदानवगन्धर्वमृगनरपक्षिभिः पूज्यन्ते, रमिष्यामः।" लक्ष्मणः सुमन्त्रश्च राघवस्य वचः श्रुत्वा, "एवमस्तु" इति प्रत्युवाचतुः, ततः तौ रथशक्त्याः अश्वान् तस्मिन्नेव इङ्गुदीवृक्षे स्थापयामासतुः। रामः च, इक्ष्वाकूनां आनन्दः, तं मनोहरं वृक्षं समीपगम्य, सीतया सह लक्ष्मणेन च रथात् अवतीर्णः। सुमन्त्रः अपि रथात् अवतीर्य, तान् श्रेष्ठाश्वान् योक्त्रैः विमोच्य, कराभ्यां प्रणम्य, तस्य वृक्षस्य मूलं गतस्य रामस्य समीपे स्थितः। तत्र गूहो नाम राजा, रामस्य तुल्यबन्धुः, निषादाधिपतिः, महाबलवान्, ख्यातः, आगतः। तं नरव्याघ्रं रामं स्वदेशे प्रविष्टम् इति श्रुत्वा, गूहो वृद्धैः मन्त्रिभिः बान्धवैः च सहितः आगतः। ततः निषादराजं दूरस्थं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिणा सह गूहं प्रति जगाम। स दुःखितः गूहो राघवं गाढं परिष्वज्य उवाच—"एषा भूमिः तव एव, राम, यथा अयोध्या। किं ते करवाणि?" "कः वा, महाबाहो, त्वादृशं प्रियतमं अतिथिं लभेत?" इति सः, विविधमिष्टान्नपानानि उपाहरत्, अर्घ्यं च दत्त्वा, इदं वाक्यम् अब्रवीत्— "स्वागतम्, महाबाहो! एषा भूमिः तव एव। वयं तव दासाः, त्वं नः प्रभुः। राज्यं सम्यक् पालय।" "इदं भक्ष्यं भोज्यं पेयं च लेह्यं च, उत्तमानि शय्यानि अश्वानां च तृणानि।" एवं वदन्तं गूहं प्रति राघवः प्रत्युवाच— "त्वया पद्भ्याम् आगत्य, स्नेहेन च सत्कारः कृतः, अस्माकं सर्वथा पूजितं हृष्टं च जातम्।" गूहम् अङ्केन समाश्लिष्य, "सौम्य, त्वां स्वजनैः सहितं कुशलिनं पश्यामि इति सौभाग्यम् अस्ति" इति उवाच। "कच्चित् राज्यं, सख्यं, वित्तं च कुशलम्? यत् त्वया अस्माकं कृते उपकल्पितं, तत् सर्वं गृह्णामि, न तु दानग्रहणं मया कृतम्।" "माम् तृणकाष्ठचर्मवसनं, फलमूलाशिनं, धर्मनिष्ठं, तपस्विवनवासीं वेत्ति।" "अश्वानां तृणमेव आवश्यकम्, अन्यन्न किञ्चित्। एतेनैव त्वया अहम् अत्र पूजितः स्याम्।" "एते हि अश्वाः पितुः दशरथस्य प्रियतमा। एषां यथायोग्यं तृणपानीयेन सत्कारेण अहम् पूजितः स्याम्।" ततः गूहः स्वपुरुषान् शीघ्रं तृणपानीयं दातुम् आज्ञापयत्। ततः रामः वल्कलाजिनाम्बरधारी, पश्चिमाभिमुखः सायं सन्ध्यामुपास्य, लक्ष्मणेन उपनितं जलमेव भोजनाय जग्राह। रामे भूमौ शयाने, लक्ष्मणः तस्य पादौ प्रक्षाल्य, सीतया सह तस्य समीपे वृक्षस्य अधः स्थितः। गूहोऽपि सारथिना सह सौमित्रिणा सह संवादं कृत्वा, धनुष्पाणिः जाग्रतः स्थित्वा रामस्य रक्षां अकरोत्। एवं स बुद्धिमान् श्रीरामः, दुःखं अजानन्, सुखसंवृद्धः, भूमौ शयाने, सा रात्रिः शनैः व्यतीयाय। शृणु अयोध्याकाण्डस्य एकपञ्चाशत्तमं सर्गं वाल्मीकि रामायणे। तत्र गूहो भ्रातृहितैषिणा दुःखितः, जाग्रतः, निष्कपटस्य राघवस्य लक्ष्मणस्य च समीपे, इदं वाक्यं उवाच— "आर्यपुत्र, एष ते सुखशय्या उपकल्पिता, यथाकामं विश्रान्त्वा सुखं लभस्व।" "एते जनाः दुःखसहाः, त्वं तु सुखभाजः; वयं रात्रिं जागरयिष्यामः काकुत्स्थस्य रक्षार्थम्।" "न हि मे लोके कश्चन रामात् प्रियतरः अस्ति; सत्येन वदामि, सत्यमेव ते शपामि।" "तस्य प्रसादात् अहम् इमां लोके कीर्तिम्, पुण्यं धर्मं, विशुद्धं च श्रियम् आप्नोमि" इति।