स्निग्धैः समीपवर्तिभिर्दिव्याश्रमैः शोभितं, समये समये प्रमुदिताभिरप्सरसामुपास्यमानं, पुण्यं तं नदीपथं सरःसमूहैः परिवृतं बभूव। तस्याः तु देवैः, दानवैः, गन्धर्वैः, किन्नरैश्च विराजमानं, नागगन्धर्वपत्नीभिरन्वितं सततम्। तत्र दिव्यक्रीडावतारशतानि सन्ति, दशसहस्राणि देवोद्यानानां तया शोभन्ते; या दिव्यपद्मसरःख्यातिः, स्वर्गमारुह्य देवहितार्थं विराजते। केषुचित्स्थानेषु सलिलनिपातहासेन नदी हसन्तीव, शुद्धफेनस्मितवदना; अन्यत्र तु तस्या जलधाराः केशपाशवद्विलसन्ति, अन्यत्र च वेगवर्तुलैः शोभिता। क्वचित्स्थले सा शान्ता गम्भीरा च, अन्यत्र तु शीघ्रवेगविह्वला; अत्र गम्भीरनिनादेन प्रतिश्रूयते, तत्र भीषणध्वनिना कम्प्यते। केषुचित्स्थले देवाः तस्या जलानि स्नात्वा, निर्मलपद्मैः शोभयन्ति; कदाचित्प्रसारितविस्तीर्णवालुकायुक्ता, अन्यत्र शुद्धवालुकाभिः तटेषु विराजते। तस्याः तटे हंसक्रौञ्चनिनादैः, चक्रवाकविलापैश्च प्रतिश्रूयते; प्रमत्तद्विजगानैः सदा पूरिता। क्वचित्स्थाने तटवृक्षमालाभिः शोभिता, अन्यत्र स्फुटितपद्मैः, अन्यत्र पद्मकुलैः समावृता। केषुचित्स्थले कुमुदकुड्मलसमूहैः शोभिता, अन्यत्र पुष्परजसा प्रमदायमाना इव विलसति। मलिनसङ्घातवर्जिता, मणिप्रभया शोभमाना, तस्याः तटे वन्यगजैः दिशागजैश्च, श्रेष्ठैश्च वनगजैः सेव्यमाना। कदाचित्स्थले दिव्यगजानां ध्वनिभिः प्रतिश्रूयते, तस्याः वनानि निनदन्ति; या प्रियतमा स्त्रीव, यद्यपि नाभूषिता, तथापि शोभमानैव। सैव फलेन, पुष्पेण, कोमलाङ्कुरैः, कुटजैः, पक्षिभिश्च पूरिता; शिशुमारैः, मकरैः, भुजगैश्च निवासिता। सा हि दिव्या गङ्गा, विष्णुपादोद्भवा, निष्पापाऽपापहन्त्री; शङ्करजटाजूटात्पतिता, सागरतेजसा दीप्तिमती। तस्याः समीपे, श्रुङ्गिबेरपुरस्य समीपं गच्छन्बलवान् रामः, सारसजलकुक्कुटशब्दैः प्रतिनादिततटे, नदीपतिं गङ्गां समासादयामास। सा तु तरङ्गवेगवर्तुलसमाकुलां दृष्ट्वा, सुमन्त्रं महाबाहुः रथी रामः उवाच— “अत्रैव रजनिं वयम् वत्स्यामः।” “नदीतः न दूरे महान् इङ्गुदिवृक्षः पुष्पपल्लवसमृद्धः तिष्ठति; अत्रैव वत्स्यामः, सारथे।” “एषा हि श्रेष्ठा नदी, सर्वैः पूजिता, यस्याः जलं देवैः, दानवैः, गन्धर्वैः, पशुभिः, मनुष्यैः, पक्षिभिश्च पूज्यते, तां द्रक्ष्यामः।” ततो लक्ष्मणः सुमन्त्रश्च राघवस्य वचः शृत्वा, “एवं भवतु” इति उक्त्वा, तान् अश्वान् तत्रैव इङ्गुदितरुमूले निनयताम्। रामः तु इक्ष्वाकुवंशस्य हर्षवर्धनः, तं रम्यं वृक्षं समुपगम्य, सीतया लक्ष्मणेन च सह रथात् अवतीर्णः। सुमन्त्रश्च अपि अवतीर्य, तान् अश्वान् विमोच्य, कृताञ्जलिः रामस्य समीपे तिष्ठति, स वृक्षमूलं गतः। तत्र निसादाधिपः गुहो नाम राजा, रामस्य तुल्यः सखा, महाबलः, कीर्तिमान्, बन्धुभिः वृद्धमन्त्रिभिश्च परिवृतः, रामस्य आगमनं श्रुत्वा, स्वदेशात् निर्गत्य, दूरस्थः स्थितः। तं निसादराजं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिणा सह समीपं जगाम। शोकाकुलः गुहः राघवं परिष्वज्य, “एषा भूमिः तव अयोध्यायाः समा, राम; किं ते करोमि?” इत्युक्त्वा। “कः हि महाबाहो, त्वद्वदप्रियं अतिथिं लभेत?” इत्युक्त्वा, बहुविधान्नपानानि समानीय, स्नानार्घ्यं च दत्वा, इदं वचनं उवाच। “स्वागतं ते, महाबाहो! एषा भूमिः सर्वा तव; वयं दासाः, त्वं नः स्वामी; यथायोग्यं राज्यं पालय।” “इमानि भक्ष्याणि, भोज्यानि, पेयानि, लेह्यानि, उत्तमानि शय्यानि, अश्वानां च तृणानि सन्ति।” एवं वदन्तं गुहं राघवः प्रत्युवाच— “येन त्वं पादयोरागतः, येन च सौम्येन स्नेहेन सत्कृतः, तेन सर्वथा सन्तुष्टः अस्मि।” तं गुहं सम्यगालिङ्ग्य, “सौमित्रे, सौम्य, सौमित्रे, सुभगं ते सख्यं, बन्धुभिः सह कुशलं पश्यामि, एतत् मे सौभाग्यं,” इत्युक्त्वा। “कुशलं ते राज्ये, मित्रेषु, वित्ते च? यदत्रोपन्यस्तं भवता, तदहमङ्गीकृत्य, न तु दानग्रहणे प्रवृत्तः।” “मां तृणवल्कलाजिनधरं, फलमूलाशिनं, धर्मनिष्ठं, तपस्विव वने वसन्तं विद्धि।” “अश्वानां तृणमेव मम आवश्यकं, नान्यत्; तेनैवात्र त्वया सत्कृतोऽस्मि।” “एते हि अश्वाः मे पितुः दशरथस्य प्रियाः; तेषां यथायोग्यं परिचर्यया, अहं सत्कृतः स्याम्।” इति श्रुत्वा, गुहः शीघ्रं जनान् आज्ञापयामास, अश्वानां जलतृणप्रदानाय। ततः रामः वल्कलाजिनधारी, सायं संध्यां पश्चिमां कृत्वा, लक्ष्मणेन समाहृतं जलमात्रमश्नात्। रामे भूमौ शयिते, लक्ष्मणः पादप्रक्षालनं कृत्वा, सीतया सह वृक्षस्य अधः स्थितः। गुहः अपि, सारथिना सह सौमित्रिणा संवादं कृत्वा, धनुष्मान्, जाग्रन्, रामस्य रक्षायै स्थितः। एवं दशरथात्मजः महाबुद्धिः, सुकुमारः, सुखभोगपरिचितः, भूमौ शयानः, सा रात्रिः शनैः व्यतीयाय। इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चाशत्तमे सर्गे कथा प्रवर्तते।