रामः ततः समृद्धानि ग्रामाणि दृष्टवान्, यत्र धान्य-धन-संपन्नाः, उदार-शीलाः, निरभयाः, रम्याः, यज्ञशिलासमावृताः जनाः निवसन्ति स्म। तानि ग्रामाणि उद्यानैः आम्रवनैश्च विभूषितानि, सलिलसमृद्धानि, तुष्ट-स्निग्ध-जनसमाकीर्णानि, गोसंघैः सेव्यमानानि बभूवुः। नरशार्दूलः रामः तत्र राजर्षिभूमिषु ब्राह्मणानां स्वस्तिवाचन-निनादितेषु रथेन प्रतस्थे। तस्मिन् प्रमुदिते, पुष्टे, सुशोभने, रम्य-उद्यान-समाकीर्णे राष्ट्रे, धैर्यवतां श्रेष्ठः राजा-भोग्ये राष्ट्रे विचचार। तत्र राघवः दिव्यां त्रिधारां गङ्गां अपश्यत्—पुण्यां, निर्मलां, निर्ग्रन्थिमलां, मुनिभिः सेव्यमानां। सा नदी समीपे रम्याश्रमैः शोभिता, समये प्रमदाभिः अप्सरसोऽलङ्कृता, सरोवरैः उपसेविता च बभूव। देव-दानव-गन्धर्व-किन्नरैः सा शोभिता, नाग-गन्धर्व-स्त्रीभिः नित्यं सेव्यमाना। तत्र दिव्यक्रीडाभिः शतशः, दिव्योपवनैः दशसहस्रशः, दिव्यपद्मसरोवर-संकीर्तिता, देवानां कृते स्वर्गमुत्तिष्ठन्ती सा गङ्गा बभूव। क्वचित् सा नदी सलिल-निस्वन-हास्येन हसितवती, शुद्धफेन-स्मितवती; अन्यत्र जलेषु वेणिवद् विभूषिता, क्वचित् चक्रवातैः शोभिता। क्वचित् सा शान्ता, गम्भीरा, अन्यत्र वेगेन कम्पमाना; अत्र गम्भीर-निनादिता, तत्र भीषण-शब्दयुता। केषुचित् स्थलेषु देवाः तस्या जले स्नाताः, सा निर्मलपद्मैः शोभिता; क्वचित् विस्तीर्ण-वालुकायुक्ता, अन्यत्र शुद्धवालुकापरिप्लुता। तस्याः तटे हंस-बक-निनादैः, चक्रवाक-रवैः च प्रतिध्वनितम्; सा नित्यम् उल्लासित-पक्षि-गानपूरिता। क्वचित् सा तटवृक्षमालाभिः शोभिता, अन्यत्र विकसित-पद्मैः आवृता, क्वचित् पद्मपुष्पसमूहैः आकीर्णा। केषुचित् स्थलेषु कुमुद-कोशसमूहैः शोभिता, अन्यत्र पुष्परजसा मदवतीव प्रतीता। सा नदी मल-रहितैः, मणिस्फटिक-सदृश-निर्मलता, तटेषु वनगजानां, दिशां च श्रेष्ठमतङ्गजानां, आगमन-स्थानं बभूव। प्रायः दिव्यगज-निनादैः सा प्रतिध्वनिता, तस्याः वनानि निनादितानि; सा अलङ्कार-रहितापि, प्रियतमा स्त्रीव शोभिता। सा फलं, पुष्पं, कोमलशाखां, झाडितानि पक्षिणः च संपूर्णा; शिशुमार-मकर-अहिभिः च निवासिता। सा दिव्या गङ्गा विष्णोः पादोद्भवा, निष्पापिनी, पापनाशिनी; शङ्कर-जटाजूट-निर्गता, सागर-तेजसा दीप्तिमती। महाबाहुः रामः गङ्गां नदीपतिं समीपमागच्छत्, या तटेषु बक-जलचर-रवैः प्रतिध्वनिता, शृङ्गिबेरपुरस्य समीपे। तां तरङ्ग-चक्रवात-समाकुलां दृष्ट्वा, महारथः रामः सुमन्त्रं प्रति उवाच—"अत्र रात्रिं वयम् वसेम।" "नदीतः न दूरं महती इङ्गुदीवृक्षः पुष्पपत्रसमृद्धः तिष्ठति; अत्रैव वसामः, सारथे।" "इमां श्रेष्ठीं नद्यं, सर्वैः पूजितां, या जलैः देव-दानव-गन्धर्व-मृग-मानुष-पक्षिणः पूज्यन्ते, पश्येम।" लक्ष्मणः सुमन्त्रश्च राघवस्य वचनं श्रुत्वा—"एवं भवतु"—इत्युक्त्वा, अश्वान् तस्याः इङ्गुद्याः समीपं निनयताम्। रामः इक्ष्वाकुवंशस्य हर्षः, तं रम्यं वृक्षं समीपमुपेत्य, सीतया लक्ष्मणेन च सह रथात् अवतीर्णः। सुमन्त्रः अपि अवतीर्य, अश्वान् विमोच्य, अञ्जलिं कृत्वा, रामस्य समीपे स्थितवान्। तत्र गुप्तनाम राजा, रामस्य सखा, आत्मसमः, प्रसिद्धः निषादानां प्रमुखः, महाबलः, आगतः। रामः पुरुषर्षभः स्वदेशं प्रविष्ट इति श्रुत्वा, सः गुप्तः वृद्धामात्यैः कुटुम्बिनश्च सहितः, आगतः। निषादाधिपतिं दूरस्थं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिणा सह गुप्तं अभिगम्य। शोकाकुलः गुप्तः राघवं आलिङ्ग्य उवाच—"एषा भूमिः तव च अयोध्यायाः च तुल्या, राम; किं ते करवाणि?" "कः नु महाबाहो, त्वद्वदप्रियं अतिथिं लभेत?" इति, नानारस-भक्ष्य-पेय-उपहारं शीघ्रं उपनीय, स्नानार्थं जलं दत्त्वा, इदं वचनं उवाच। "स्वागतं ते महाबाहो! इयं सर्वा भूमिः तव; वयं दासाः, त्वं नः प्रभुः; राज्यं सुव्यपदिश।" "इह भक्ष्यं भोज्यं पेयं लेह्यं च, उत्तमानि शय्यासनानि, अश्वानां च तृणानि सन्ति।" एवं वदन्तं गुप्तं प्रति राघवः प्रत्युवाच—"त्वया प्रत्यक्षागमनेन, स्नेहपूर्णेन सत्कार्येण, अस्माभिः सर्वथा पूजितं, सम्प्राप्तं च।" सः गुप्तं सुगात्राभ्यां आलिङ्ग्य उवाच—"सौम्य गुप्त, सौभग्येन त्वां स्वजनैः सहितं कुशलं पश्यामि।" "कच्चित् ते राष्ट्रं, मित्राणि, वित्तं च कुशलम्? यद् अस्माकं कृते त्वया यथायोग्यं कृतं, तत् सर्वं गृह्णामि, न तु दानग्रहणं मया आचर्यते।" "मां तृण-वल्कल-चर्मवसनं, फलमूलाशिनं, धर्मनिष्ठं, तपस्विनं च विद्धि।" "न केवलं अश्वानां तृणं मम आवश्यकी; अनेनैव तव पूजनं मया कृतं स्यात्।" "एते हि अश्वाः पितुः दशरथस्य प्रियाः; तेषां यथायोग्यं तृणं दत्त्वा अहं तव पूजितः स्याम्।" गुप्तः ततः शीघ्रं अश्वानां जलं तृणं च दातुं स्वजनान् आज्ञापयत्।