रामः वनवाससमाप्तौ राज्ञः ऋणमुक्तः पुनः मातापितरौ सह त्वां द्रक्ष्यामि इति प्रजाजनपदं प्रति प्रतिज्ञां दत्त्वा, तस्य नेत्रे अश्रुपूरिते, दुःखसंतप्तमुखः, दक्षिणहस्तं उत्तोल्य, जनपदजनान् प्रति दुःखितः वचनं प्राह। तेषां करुणया यथार्हं उपकारः कृतः, किन्तु दीर्घकालदुःखं पापात् अपि अधिकं; अतः स्वकार्यसिद्ध्यर्थं भवन्तः गच्छन्तु इति उक्त्वा, तं महात्मानं प्रणम्य, प्रदक्षिणं कृत्वा, जनः अत्यन्तं विलपन् इदं तत्र तत्र स्थितः। तत् विलपन्तः, कामनया तृप्तिं न प्राप्य, राघवः तेषां दृष्टेः अदृश्यः अभवत्, सायंकाले सूर्यः यथा अस्तं याति। ततः सः ग्रामान् समृद्धान् धान्यधनसम्पन्नान्, उदारसदाचारजनैः निर्भयैः सुन्दरैः यज्ञवेदिपरिवेष्टितैः उपगच्छन् ददर्श। तान् सः उद्यानैः आम्रवनैः शोभितान्, जलसमृद्धान्, सुखीस्वस्थजनसमूहेन पूर्णान्, गोधनैः सेवितान् अपश्यत्। पुरुषसिंहः रामः तत्र राज्ञां विशिष्टभूमिषु ब्राह्मणों घोषैः निनादितेषु रथेन गच्छन्, रम्ये, सुष्ठु पुष्टे, उद्यानैः कुसुमिते भूमौ, राजभोग्ये राज्ये, धीरश्रेष्ठः याययाम्। तत्र राघवः दिव्यां गङ्गां त्रिधारां पुण्यां निर्मलां ऋषिसंसेवितां ददर्श। तस्या: समीपे रम्याश्रमैः भूषितां, समये हर्षिताभिः अप्सरः शोभितां, सरोवरैः सेवितां दृष्टवान्। देवदनवगन्धर्वकिन्नरैः शोभितां, नागगन्धर्वपत्नीभिः सततं सेवितां, दिव्यक्रीडास्थलैः शतशः, दिव्यवनैः दशसहस्रैः अलंकृतां, दिव्यपद्मसरः ख्यातां, देवार्थं स्वर्गारोहणां ददर्श। क्वचित् जलधारा हास्यरूपेण फेनेन शुद्धस्मितां, अन्यत्र जलनालैः अलंकृतां, अन्यत्र प्रवाहवर्तुलैः शोभितां। क्वचित् शान्तगम्भीरां, अन्यत्र शीघ्रप्रवाहैः विक्षिप्तां, तत्र गम्भीरनिनादेन, अन्यत्र भीषणध्वनिना निनादितां। क्वचित् देवैः स्नानकाले निर्मलपद्मैः शोभितां, अन्यत्र विस्तीर्णशिलातटैः, अन्यत्र शुद्धरेणुतटेः आवृतां। तटेषु हंसक्रौञ्चचक्रवाकनिनादैः, मदान्धपक्षिणां गीतैः सततं पूर्णां ददर्श। क्वचित् तटवृक्षमालाभिः अलंकृतां, अन्यत्र प्रसन्नपद्मैः आवृतां, अन्यत्र पद्मसमूहैः पूर्णां। क्वचित् कुमुदपुष्पसमूहैः शोभितां, अन्यत्र पुष्परजसि मदवतीव विभक्तां। मलिनसमूहवर्जितां, मणिस्फटिकशुद्धां, तटेषु वनगजैः, दिशिवनश्रेष्ठगजैः सेवितां। सर्वदा दिव्यगजघोषैः तटवनं निनादितं, उत्तमाभरणान् अलंकृतां नारीं यथा, शोभां विना अपि शोभितां। फलपुष्पकिसलयसमृद्धां, वनजपक्षिभिः पूर्णां, शिशुमारमकरसर्पसमावसितां। विष्णुपादसमुत्पन्नां, पापविनिर्मुक्तां, पापहारीं, शंकरजटाजूतात् पतितां, समुद्रदीप्तिं ददर्श। बलवान् रामः गङ्गां नदीपतिं समीपं श्रृङ्गिवेरपुर्याः समीपं, क्रौञ्चजलपक्षिनिनादिततटे उपगच्छत्। तां तरङ्गवर्तुलसमाकुलां दृष्ट्वा, रथी सुमन्त्रं उवाच – “अत्र रात्रिं वयम् वासं कुर्याम्।” नदीतटे निकटं महान् इङ्गुदीवृक्षः पुष्पपर्णसमृद्धः अस्ति; अत्रैव वयं वसेम, सारथे। सर्वदेवदानवगन्धर्वपशुमनुष्यपक्षिभिः पूजितां पुण्यां नदीश्रेष्ठां पश्यामः। लक्ष्मणः सुमन्त्रः च राघवस्य वचः श्रुत्वा, “एवमस्तु” इति उक्त्वा, अश्वान् तं इङ्गुदीवृक्षं समीपं निनयत्। रामः इक्ष्वाकुवंशस्य आनन्दः, तं रम्यं वृक्षं समीपं, सीतया लक्ष्मणेन सह रथात् अवतरत्। सुमन्त्रः अपि रथात् अवतर्य, अश्वान् विमोच्य, कराभ्यां प्रणम्य, वृक्षतले गतं रामं समीपं स्थितः। तत्र राजा गुहः, रामस्य मित्रः, स्वयं तुल्यः, निषादाधिपः, महाबलः, समीपं आगतः। रामः पुरुषसिंहः स्वभूमिं प्रविष्टः इति श्रुत्वा, गुहः वृद्धमन्त्रिभिः स्वबान्धवैः सहितः आगतः। ततः निषादराजं दूरस्थं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिणा सह गुहं अभिगच्छत्। दुःखितः गुहः राघवम् आलिङ्ग्य उवाच – “राम, अयोध्यायाः भूमिः यथा, एषा भूमिः अपि तव; किं ते करवाणि?” को हि महाबाहो, एवं प्रियं अतिथिं लभेत? ततः विविधं उत्तमं भोजनपानं शीघ्रं उपन्यस्य, स्नानार्थं वारि दत्त्वा, वचनं उवाच। “स्वागतम् महाबाहो! एषा भूमिः सर्वा तव; वयं तव दासाः, त्वं नः स्वामी; राज्यं यथेष्टं पालय। अत्र भोजनानि, भक्ष्याणि, पेयानि, स्वाद्यानि, उत्तमशय्यानि, अश्वानां तृणानि च सन्ति।” गुहस्य एवं भाषमाणस्य राघवः प्रत्युवाच। “सर्वथा त्वया आगमनं, पादयात्रया, स्नेहेन, अस्माकं सत्कारः कृतः, हर्षिताः स्म। गुहं सुगठितबाहुभिः आलिङ्ग्य उवाच – “सौभाग्येन गुह, त्वां स्वजनैः सुरक्षितं पश्यामि।