कौसल्यां रम्यां विशालां च प्रदेशं सन्ततं गच्छित्वा, तदा बुद्धिमान् लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, आयोध्यां प्रति प्रस्थितः, सुमन्त्रं सारथिं प्राञ्जलिः संबोधितवान्। सः ककुत्स्थवंशरक्षिताय उत्तमाय नगराय, तत्र वासमान्यैः देवैः, तथा नगरपालकैः, स्वस्ति वाचयित्वा, निवेदयामास—"हे नगरश्रेष्ठे! त्वां त्यजामि। वनवाससमाप्ते, राजऋणमुक्तः, मातापितृभ्यां सह पुनः त्वां द्रक्ष्यामि।" ततः तृष्णया अश्रुपूर्णलोचनः, दक्षिणहस्तं उत्थाय, शोकवदनः, जनपदवासिभ्यः उवाच—"यथायोग्यं युष्माभिः मम प्रति दया कृताः। किन्तु दीर्घकालीन दुःखः, पापात् अपि अधिकः। अतः स्वार्थसिद्धये गच्छत।" तं महात्मानं प्रणम्य, प्रदक्षिणीकृत्य, जनाः दुःखिताः, तत्र तत्र स्थिताः, विलपन्तः। तेषां तृष्णया संतप्तानां विलपमानानां मध्ये, राघवः रात्र्यागमे सूर्यः इव दृष्टिपथात् निर्गतः। ततः सः ग्रामान् समृद्धान्, धान्य-धनसम्पन्नान्, उदारसत्पुरुषनिवासितान्, निर्भयान्, यज्ञवेदिकाभिः शोभितान् अपश्यत्। सः तान् उद्यानैः आम्रवनैः भूषितान्, जलसमृद्धान्, सुखिनः स्वस्थजनैः पूर्णान्, पशुसेवितान् अपि ददर्श। पुरुषर्षभः, राज्ञां विशिष्टभूमिं, ब्राह्मणध्वनिसम्पूर्णां, रथेन गच्छन्, रम्ये, समृद्धे, शोभिते, उद्यानसमाकीर्णे, राजभोग्ये राज्ये, स्थिरश्रेष्ठः प्रविशत्। तत्र राघवः दिव्यां गङ्गां त्रिधाराम्, पवित्रां, निर्मलां, मुनिसेवितां, दूषितरहितां ददर्श। तस्याः समीपे रम्याश्रमैः भूषितां, समये हृष्टाभिर् अप्सरसाभिः शोभितां, सरसैः सेवितां। देवैर्, दानवैः, गन्धर्वैः, किन्नरैः, नागपत्नीभिः, गन्धर्वपत्नीभिः च नित्यं सेवितां, दिव्यक्रीडास्थलैः शतैः, दिव्योपवनैः दशसहस्रैः अलङ्कृतां, दिव्यपद्मसरः प्रसिद्धां, देवहितार्थं स्वर्गारोहणां च। कदाचित् जलरवेन हासमानां, निर्मलफेनस्मितां, क्वचित् जलस्रवणैः रञ्जितां, अन्यत्र वर्तुलवर्त्मना भूषितां। क्वचित् शान्तां, गम्भीरां, अन्यत्र शीघ्रतरंगसमाकुलां, कदाचित् गम्भीरनादेन, अन्यत्र भीषणध्वनिना गुञ्जमानां। देवैः स्नानकाले शोभितां, निर्मलपद्मैः दीप्तां, क्वचित् विस्तीर्णशिलातटां, अन्यत्र निर्मलरेणुनिविष्टां। तटेषु हंसक्रौञ्चनिनादैः, चक्रवाकशब्दैः, मदोत्कर्षितपक्षिणां गीतैः पूर्णां। क्वचित् तटवृक्षमालाभिः शोभितां, अन्यत्र विकसितपद्मैः आवृतां, अन्यत्र पद्मसमूहैः कुटुम्बितां। क्वचित् कुमुदकुसुमसमूहैः शोभितां, अन्यत्र पुष्परजः समाकीर्णां मदोन्मत्तां इव। मलिनसमूहवर्जितां, मणिशुद्ध्याभिः दीप्तां, तटेषु वनगजैः, दिशिश्रेष्ठगजैः, वनगजैः च सेवितां। कदाचित् दिव्यगजानां निनादैः, वनानां शब्दैः गुञ्जमानां, उत्तमाभूषणैर् अलङ्कृतां न प्रियाम् इव, तथापि शोभितां। फलपुष्पकिसलयसमृद्धां, कुटुम्बितपक्षिणीं, शिशुमारैः, मकरैः, सर्पैः च वासितां। विष्णुपादोद्भवां, पापविनाशिनीं, शंकरजटाश्रयां, समुद्रदीप्तिमतीं दिव्यगङ्गां। बलवान् रामः, नदीनां रजनीं गङ्गां, क्रौञ्चजलपक्षिशब्दैः निनादिततटां, श्रिङ्गिवेरपुरसमीपे अभ्यगच्छत्। तां तरङ्गवर्तुलसमाकुलां दृष्ट्वा, रथी सुमन्त्रं उवाच—"अत्र रात्रिं वयम् वासयाम।" "नदीसमीपे महान् इङ्गुदीवृक्षः, पुष्पपत्रसमृद्धः। अत्र वयम् वासयाम।" "दिव्यनदीं गङ्गां पश्याम, यां देवदानवगन्धर्वपशुमानुषपक्षिणः पूजयन्ति।" लक्ष्मणः सुमन्त्रः च राघवस्य वचः श्रुत्वा—"एवमस्तु" इति उक्त्वा, अश्वान् इङ्गुदीवृक्षसमीपं निनयत्। रामः, इक्ष्वाकुवंशस्य हर्षः, सीतया लक्ष्मणेन च सह तं वृक्षं उपसृत्य रथात् अवतरत्। सुमन्त्रः अपि रथात् अवतीर्य, अश्वान् विमोच्य, प्राञ्जलिः, रामस्य समीपं स्थित्वा, वृक्षतले स्थितं रामं उपसृत्य। तत्र गुहः नाम राजा, रामस्य मित्रः, आत्मनः तुल्यः, नि्षादराजः, महाबलः, आगतवान्। रामः पुरुषर्षभः तं स्वदेशे आगतम् श्रुत्वा, वृद्धमन्त्रिभिः परिवृतः, बन्धुभिः सह आगतम् गुहः ददर्श। तदा रामः, सौमित्रिणा सह, दूरस्थं नि्षादराजं दृष्ट्वा, गुहं उपसृत्य। गुहः दुःखितः, राघवम् आलिङ्ग्य उवाच—"अयं देशः तव आयोध्यायाः तुल्यः, राम। किं ते करवाणि?" "कः हि बलवान् अतिथिं लभेत्? ततः श्रेष्ठान्नपानानि शीघ्रं आनयित्वा, स्नानार्थं जलं दत्वा, इदं वचनम् उवाच।" "स्वागतम् ते, महाबाहो! एष सर्वः देशः तव। वयम् दासाः, त्वं स्वामी। राज्यं यथेष्टं पालय।" "इदं भोजनं, पानं, स्वाद्यं, उत्तमशय्या, अश्वाणां च उत्तमचारा।" एवं रामः, लक्ष्मणः, सीता, सुमन्त्रः, गुहः च, गङ्गातटे रम्ये वृक्षसमीपे, परस्परं स्नेहपूर्वकं मिलित्वा, तत्र रात्रिं वासाय समायाताः।