इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः श्रीरामः तं प्रयोजनं विज्ञाय, सौम्यया वाचा सारथिं समालप्य, तस्मिन्नेव पन्थानं प्रस्थितवान्, उचितान् निर्देशान् दत्त्वा। स एव चिरं रमणीयं विशालं च कोसलदेशं यथावत् सञ्चरित्वा, बुद्धिमान् लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, हस्तौ सम्यक् संयोग्य, अयोध्याम् प्रति गच्छन् सारथिं इदं प्राह— “त्वां च, ककुत्स्थकुलरक्षितां श्रेष्ठां च नगरीं, तत्र वसन्तांश्च देवताः, नमस्कृत्य गच्छामि। यदा मम वनवासकाले समाप्य राजा प्रति ऋणमुक्तो भविष्यामि, तदा पुनः त्वां पितरौ च मातरं च द्रक्ष्यामि।” ततो नेत्राभ्यां अश्रुपूर्णाभ्यां, दक्षिणहस्तं उत्तोल्य, शोकसमाकुलवदनः, जनपदवासिभ्यः इदं दुःखितः वचनम् उवाच— “यूयं मयि यथोचितं दया कृपा च दर्शिता; दीर्घकालं दुःखं तु पापात् अपि गुरुतरम्; अतः स्वकार्यसिद्धये प्रतिगच्छन्तु भवन्तः।” ते लोकाः महात्मानं प्रणम्य, तं प्रदक्षिणीकृत्य, दुःखेन विलपन्तः, तत्र तत्र स्थिताः। एवं तेषां तृष्णया न तृप्तानां विलपन्तीनां मध्ये, राघवः रात्रौ सूर्य इव दृष्टिपथात् अदृश्यः अभवत्। ततः सः समृद्धानि ग्रामाणि, धान्यधनसम्पन्नानि, उदारशीलैः निर्भयैः जनैः सेवितानि, यूपैः शोभितानि च दृष्टवान्। तानि उद्यानैः आम्रवाटिकाभिः शोभितानि, सलिलसम्पन्नानि, तुष्टस्वस्थजनाकीर्णानि, पशुवर्गैः सेवितानि अपश्यत्। सः नरव्याघ्रः राजर्षिभिः पालितं देशं, ब्राह्मणानां स्वस्तिवाचनैः निनादितम्, रथेन व्यतीत्य गच्छन्, रमणीयवनोपवनेषु, राजभोग्ये तस्मिन् देशे, धर्मिष्ठः उत्तमः राघवः विचरन् दृष्टवान्। तत्रैव सः दिव्यां त्रिस्रोतसं गङ्गां अपश्यत्— या पुण्या, विशुद्धा, निर्मलपङ्का, मुनिसेविता। तस्याः समीपे रम्याणि आश्रमपदानि शोभमानानि, उचितकाले हृष्टाभिः अप्सरः सेवितानि, सरांसि च शोभां वहन्ति। सा नदी देवैः, दानवैः, गन्धर्वैः, किन्नरैः च शोभिता, नागगन्धर्वपत्नीभिः नित्यं सेव्यमाना। तत्र दिव्यविहारशतानि, दिव्योपवनलक्षाणि, स्वर्गारोहणाय देवतानां दिव्यपद्मसरोवरख्यातिः तया शोभन्ते। क्वचित् सा नदी जलरवेन हासमिव कृत्वा, फेनशुद्धस्मिता, क्वचित् स्रुताभिः विनद्धा, क्वचित् चक्रवातैः विभूषिता। क्वचित् सा शान्ता, गम्भीरा; क्वचित् वेगेन प्रवहन्ती; क्वचित् घोरनिनादयुक्ता, क्वचित् भीषणध्वनिः। क्वचित् देवाः तस्यां स्नानं कुर्वन्ति, सा निर्मलपद्मैः शोभते; क्वचित् विस्तीर्णषु वालुकासु, क्वचित् शुद्धवालुकातटे शोभते। तस्याः तटयोः हंसबकनिनादैः, चक्रवाकशब्दैः च प्रतिश्रूयते; नित्यं मत्सरपक्षिणां मधुरगीतैः पूरिता। क्वचित् तटवृक्षमालाभिः अलङ्कृता, क्वचित् सस्यमल्लिकाभिः, क्वचित् पद्मकुलैः आकीर्णा। क्वचित् कुमुदकुड्मलैः शोभिता, क्वचित् पुष्परजसा सिक्तेव मत्तेति दृश्यते। सा निर्मलरत्नसदृश्या, मलरहितया, शोभते; तटयोः गजैः, दिशां च वनगजश्रेष्ठैः सेव्यमाना। क्वचित् दिव्यगजानां घोषेण प्रतिनादिता, तस्याः वनानि निनादयन्ति; सा अलङ्काररहितापि प्रियतमा स्त्रीव शोभते। सा फलं, पुष्पं, कोमलशाखां, झाडिं, पक्षिणः च धारयन्ती, शिशुमारनक्रसर्पैः वासिता। सा विष्णुपादसम्भूता, पावनी, पापनाशिनी, शंकरजटाजूटात् पतिता, सागरतेजसा दीप्तिमती दिव्या गङ्गा। सः महाबाहुः गङ्गां समीपं श्रृङ्गिबेरपुरस्य उपगतः, क्रौञ्चजलचरनिनादितां तटिनीं दृष्ट्वा। तां तरङ्गविचित्रां गङ्गां दृष्ट्वा, सः महारथी सुमन्त्रं उवाच— “अत्रैव रात्रिम् वयम् वत्स्यामः।” “नदीतः नातिदूरे महद् इङ्गुदिवृक्षः पुष्पपत्रसमृद्धः; अत्रैव वयम् वत्स्यामः, सारथे।” “द्रक्ष्यामः अस्याः श्रेष्ठायाः सर्वपावनायाः नदीः, या देवदानवगन्धर्वमृगनरपक्षिभिः पूज्यते।” लक्ष्मणः सुमन्त्रश्च राघवस्य वचः श्रुत्वा, “एवं भवतु” इति उक्त्वा, तत्रैव इङ्गुदिवृक्षे अश्वान् उपानयन्। रामः इक्ष्वाकुकुलानन्दः, तं रमणीयं वृक्षं उपगम्य, सीतया लक्ष्मणेन च सह रथात् अवतीर्णः। सुमन्त्रः अपि रथात् अवतीर्य, तान् अश्वान् यथावत् विश्राम्य, अञ्जलिं कृत्वा, वृक्षस्य अधः स्थितं रामं समीपे स्थितवान्। तत्र निषादराजः गुहो नाम, रामस्य तुल्यबन्धुः, बलवान्, वृद्धामात्यैः बन्धुभिः च परिवृतः, रामस्य क्षेत्रप्रवेशं श्रुत्वा, तत्र समुपाजगाम। दूरस्थं निषादाधिपतिं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिणा सह गूहं उपसंगम्य, स्नेहेन आलिङ्ग्य, सः दुःखितः गुहः राघवम् उवाच— “एष देशः तव अयोध्यायाः समः; किं ते करवानि?” “को हि महाबाहो, त्वादृशं प्रियं अतिथिं लभेत?” इति। ततः गुहः शीघ्रं विविधान्नपानानि उपनय्य, अर्घ्यं दत्त्वा, इदं वचनम् उवाच— “स्वागतम्, महाबाहो! एष देशः सर्वः तव एव। वयं तव दासाः, त्वं अस्माकं स्वामी। एष राज्यं सम्यक् पालय।