राजर्षीणां विहाराय वनमृगया लोके नियोजिता, धनुर्विदां च पुरुषैः काले सम्यगभिलषिता इति तत्रार्थं विज्ञाय, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः रामः मधुरं सारथिं प्रत्युवाच, मार्गे प्रस्थितः सम्यगादेशं ददौ च। एवं नवचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। ततः श्रीरामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, विशालां रमणीयां च कोसलां प्रदेशं यात्वा, आयोध्यां प्रति प्रस्थितः, ससारथिः कृताञ्जलिः वाक्यमुवाच। "ककुत्स्थकुलरक्षिते श्रेष्ठे नगरे, त्वां च तव निवासिनश्च देवतान्, अहं प्रणम्य विसृजामि। यदा मे वनवासः संपूर्णो भविष्यति, राज्ञः ऋणमुक्तः स्याम्, तदा मातापित्रोः सह त्वां पुनः पश्यामि।" एवमुक्त्वा, अश्रुपूर्णलोचनः, दाहिना भुजं प्रसार्य, दुःखार्द्रवदनः, जनपदवासिनः प्रति उवाच— "यथा योग्यं, यूयं मयि दया स्नेहं च दर्शितवन्तः। परं दीर्घकालनिर्वहणं पापादपि दुःखतरं— अतः स्वकार्यं साधयित्वा निवर्तध्वम्।" ते जनाः, महात्मानं प्रणम्य, प्रदक्षिणं कृत्वा, भीषणं विलपन्तः, तत्र तत्र स्थिताः। एवं ते तृष्णया न अतृप्ताः विलपन्तः, राघवः तेषां दृष्टेः अपसृत्य, रात्र्यागमे सूर्य इव, प्रययौ। सः पश्यति समृद्धानि ग्रामाणि, धान्यधान्यसम्पन्नानि, दानशीलैः धर्मात्मभिः निर्भयैः जनैः सेवन्ते, यज्ञशिलाभिः शोभितानि च। उद्यानैः आम्रवाटिकाभिः भूषितानि, वारिप्रचुराणि, तुष्टस्वास्थ्यजनसमाकीर्णानि, पशुवर्गैः सेव्यमानानि अपि। स पुरुषव्याघ्रः, राजर्षिप्रशस्तं देशं, ब्राह्मणस्वरघोषितं, रथेण व्यतीयाय। स तस्मिन प्रमुदिते, समृद्धे, रम्ये च देशे, सुमनोहरोद्यानसमाकीर्णे, स्थिराणां श्रेष्ठः, राजानां भोग्ये राष्ट्रे, याति स्म। तत्र राघवः दिव्यां गङ्गां ददर्श— त्रिधाराम्, पुण्यां, निर्मलाम्, शमणां, मुनिसेविताम्। तस्याः समीपे शोभनाश्रमैः भूषितां, समये प्रमदाभिः अप्सरभिः शोभितां, सरोवरैः सेविताम्। सा नदी, देवदानवगन्धर्वकिन्नरैः शोभिता, नागगन्धर्वपत्नीभिः नित्यसेविता। शतशः दिव्यक्रीडाभिः, लक्षशः दिव्यवनैः अलङ्कृता, दिव्यपद्मसरः इति प्रसिद्धा, सुरार्थं स्वर्गमुत्तीर्णा। क्वचित् सलिलघोषेण हसितवती, फेनशुद्धस्मिता; क्वचित् जलबन्धनैः, अन्यत्र चक्रवातैः शोभिता। क्वचित् शान्ता, गभीरश्च, अन्यत्र शीघ्रवेगेन क्षुब्धा; केषुचित् स्थलेषु गम्भीरनिनादेन, अन्यत्र भीषणध्वनिना प्रतिश्रूयमाणा। क्वचित् देवैः स्नातं, निर्मलपद्मशोभिता; अपि च, क्वचित् विस्तीर्णतटिनी, अन्यत्र शुद्धवालुकातटीका। तस्याः तटेषु हंसक्रौञ्चनिनादैः, चक्रवाकस्वरेण च प्रतिश्रूयमाणम्, नित्यं मदोत्कण्ठितपक्षिगीतैः पूर्णम्। क्वचित् तटतरुभिः मालाभिरिव भूषिता, अन्यत्र विकचपद्मैः, अन्यत्र पद्मजालैः आकीर्णा। क्वचित् कुमुदकुसुमगुच्छैः शोभिता, अन्यत्र पुष्परजसा मत्तेव दृश्यते। मलिनसमूहवर्जिता, रत्नशुद्धिवद्विभ्राजते; तटेषु वनगजैः, दिशां च श्रेष्ठैः दन्तिभिः सेव्यमाना। क्वचित् दिव्यगजघोषैः प्रतिध्वन्यमाना, तस्याः काननानि निनादयन्ति; न हि परमाभरणैरलङ्कृता सती, प्रियतमा स्त्रीव शोभते। सा फलेन, पुष्पेण, नवपल्लवैः, कुटजैरपि पक्षिभिः च पूर्णा; शिशुमारैः, मकरैः, सर्पैः च निवासिता। सा दिव्या गङ्गा, विष्णोः पादसमुत्थिता, पापरहिता, पापहन्त्री; शङ्करजटाजूटात् पतिता, सागरतेजसा दीप्तिमती। स बलवान् रामः गङ्गां नद्युत्तमां समीपमुपेत्य, क्रौञ्चप्लवस्वरेण प्रतिध्वन्यमानतटां, शृङ्गिबेरपुरस्य समीपे स्थिताम्। तां तरङ्गमालावर्तसंकीर्णां दृष्ट्वा, महाबाहुः सुमन्त्रं प्रत्युवाच— "अत्रैव रात्रिं वयम् वत्स्यामः।" "नदीतः न दूरस्थे महती इङ्गुदीवृक्षः पुष्पपत्रसमृद्धः तिष्ठति; अत्रैव वत्स्यामः, सारथे।" "इमां पुण्यां पूजितां च नद्युत्तमां पश्येम, या देवदानवगन्धर्वपशुमनुष्यपक्षिभिः पूजिता।" इति राघवस्य वचः श्रुत्वा, लक्ष्मणः सुमन्त्रश्च "एवमस्तु" इति प्रत्युच्य, तं वृक्षं प्रति अश्वान् प्रापयामासतुः। रामः इक्ष्वाकुवंशस्य हर्षवर्धनः, तं शोभनं वृक्षं समीपमुपेत्य, सीतया लक्ष्मणेन च सह रथात् अवतीर्णः। सुमन्त्रः अपि अवतीर्य, तान् अश्वान् योक्त्वा, कृताञ्जलिः, रामस्य समीपे तिष्ठति स्म। तत्र निषादाधिपः गुहः, रामस्य तुल्यः सखा, महाबलः, कीर्तिमान्, वृद्धमन्त्रिसहायः, बान्धवैः परिवृतः, रामस्य आगमनं श्रुत्वा, समीपमुपेत्य तिष्ठति स्म। तं दूरस्थं निषादराजं दृष्ट्वा, रामः सौमित्रिणा सह सन्निकर्षं जगाम। गुहः दुःखितः, राघवं परिष्वज्य, उवाच— "राम, एषा भूमिः तव, यथा अयोध्या; किं ते कर्तव्यमस्ति?" "कः वा, महाबाहो, त्वादृशं प्रियतमं अतिथिं प्राप्नुयात्?" इति सः, नानाविधान्नपानानि शीघ्रं उपनयन्, अर्घ्यं दत्त्वा, वाक्यमुवाच।