रामः शीघ्रशक्तिहयैः गोमतीं नदीं तीर्त्वा, मयूरहंसनिनादितां स्यन्दिकां नदीं व्यतीत्य जगाम। तत्र सः श्रीरामः वैदेहीं दर्शयामास तां समृद्धां भूमिम्, या मनुना राजा प्राक् इक्ष्वाकवे दत्ता, समृद्धजनपदसमाकीर्णां। पुनः पुनः सारथिं संबोधयन्, मदोत्कण्ठितहंसस्वरः श्रीमान् रामः तं वाक्यम् उवाच— "कदा पुनः अहं सरयूतीरविपुलवनं प्रतिनिवर्तिष्यामि, यत्र मातापितृसमेतः विचरामि मृगयां च चरामि?" इति। अथापि सः अवदत्, "न खलु अहं सरयूवनमृगयायाम् अतिव्यवसितः; किन्तु एषा रम्या मृगया लोकेऽनुपमा, राजर्षिभिः साधुभिश्च पूजिता। हि अस्मिन्लोके राजर्षिणां मनोरथसिद्धये वने मृगया कल्पिता, धनुर्विदां च पुरुषैः काले काङ्क्षिता।" एवं स इक्ष्वाकुवंशसम्भवः तस्यार्थं विज्ञाय, मधुरं वचनं सारथिं प्रति उवाच, मार्गे प्रस्थितः, निर्दिश्य सन्दिश्य च। एवं अयोध्याकाण्डस्य एकोनपञ्चाशत्तमः सर्गः समाप्तः। ततः रामः लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, कौशलदेशं रमणीयं विस्तीर्णं च यात्वा, अयोध्यायाः दिशि प्रयान्तः, कृताञ्जलिः सारथिं इदं वचनम् उवाच— "त्वां च, काकुत्स्थकुलरक्षितां श्रेष्ठां पुरीं च, तत्र निवसतः देवताः च, अहं प्रणमामि। यदा वनवासकालः समाप्तः स्यात्, राज्ञः ऋणमुक्तः स्याम्, तदा पुनः त्वां द्रक्ष्यामि, मातापितृभ्यां सहितः।" ततः रामः, अश्रुपूर्णलोचनः, दक्षिणहस्तं प्रसार्य, शोकसन्तप्तमुखः, जनपदवासिनः इदं वचनम् उवाच— "यूयं मयि यथोचितं कृपां सौहार्दं च दर्शितवन्तः; किन्तु दीर्घकालदुःखं पापादपि गार्हितम्। अतः स्वकार्यसिद्धये इहैव गच्छत।" ते च जनाः, तम् आत्मवन्तं अभिवाद्य, प्रदक्षिणं कृत्वा, दुःखेन रुदन्तः, तत्र तत्र स्थिताः। तेषां तु तदाकाङ्क्षया त्रप्तानां विलपन्तीनां मध्ये, राघवः रात्र्यागमने सूर्य इव दृष्टेः अन्तरधीयत। मार्गे सः समृद्धधान्यधनसमृद्धान् ग्रामान् दृष्ट्वा, दानशीलैः धर्मिष्ठैः निर्भयैः जनैः सेव्यमानान्, यूपसमृद्धैः शोभितान् अपश्यत्। तान् च सः उद्यानैः आम्रवाटिकाभिः च भूषितान्, सलिलसमृद्धान्, तुष्टस्वस्थजनाकीर्णान्, पशुगणैः सेव्यमानान् अपश्यत्। सः पुरुषर्षभः, ब्राह्मणस्वरैः निनदितान् राजर्षिणां देशान् यान्, तान् रथेण व्यतीयाय। तस्यां प्रमुदितायां समृद्धायां रम्यायां च भूमौ, सुन्दरवाटिकाभिः आकुलायां, स्थिराणां श्रेष्ठः राघवः राजभोग्ये राष्ट्रे विचचार। तत्रैव राघवः दिव्यां गङ्गां दृष्टवान्, या त्रिधाराभिः वहति, पुण्या निर्मला निर्मलपद्माकीर्णा, मुनिभिः सेव्यमाना। तस्याः समीपे रम्याश्रमैः भूषितां, काले काले हृष्टाभिरप्सरसोभिः शोभितां, सरोवरैः उपासिताम् अपश्यत्। सा नदी देवैः, दानवैः, गन्धर्वैः, किन्नरैः च भूषिता, नागगन्धर्वपत्नीभिः नित्यं सेव्यमाना। तत्र दिव्यक्रीडाभिः शतशः, दिव्योपवनैः दशसहस्रशः अलङ्कृता, दिव्यपद्मसरोवरसङ्ख्यातां, स्वर्गारोहिणीं, सुरार्थं कीर्तिमतीं। क्वचित् सा नदी जलरवहास्येन हास्यति, शुद्धफेनस्मितवती; अन्यत्र वेणुवलयितसलिलाभिः, अन्यत्र चक्रवातविभूषितया शोभते। क्वचित् सा शान्ता गम्भीरा, अन्यत्र त्वरितवेगेन क्षुब्धा; अत्र गम्भीरनिनादवती, तत्र भीषणध्वनिप्रचुरिता। क्वचित् देवैः स्नाताभिः, निर्मलपद्मशोभिता; क्वचित् विस्तीर्णवालुकाकीर्णा, अन्यत्र शुद्धवालुकातटवती। तस्याः तटे हंसक्रौञ्चनिनादैः, चक्रवाककूजनैः च प्रतिनादिता, सर्वदा मदोत्कण्ठितपक्षिस्वरेण पूरिता। क्वचित् सा नदी तीरवृक्षमालाभिः शोभिता, अन्यत्र विकसितपद्मैः अच्छादिता, अन्यत्र पद्मकडम्बसमूहैः आकुलिता। क्वचित् कुमुदकुड्मलसमूहैः शोभिता, अन्यत्र पुष्परजसा मदवदिव विभ्रान्ता। सा नदी कलुषरहितैः जलैः, मणिशुद्धिसदृश्या, तटे दिग्गजैः वनगजैः च सेव्यमाना। तत्र तत्र दिव्यगजघोषैः प्रतिनादिता, वनानि च निनदन्ति; सा नदी, इव प्रियाङ्गना अलङ्काररहितापि, स्वयमेव शोभते। सा फलं पुष्पं नवपल्लवसमृद्धा, कुटजपक्षिसमाकीर्णा, शिशुमारग्रहसर्पसमृद्धा। एषा सा दिव्या गङ्गा, विष्णुपदसमुत्पन्ना, निष्पापिनी, पापनाशिनी; शङ्करजटाजूटात् पतिता, सागरतेजसा दीप्तिमती। सः वीर्यवान् रामः, नदीपतिं गङ्गां समीपगां, क्रौञ्चजलचरनिनादिततटां, श्रृङ्गिबेरपुरसमीपे समागमत्। तां तरङ्गच्युतवर्तुलवहां दृष्ट्वा, महाबाहुः सुमन्त्रं वाक्यम् उवाच— "इहैव वयम् अद्य रात्रिं वत्स्यामः।" "नदीतः न दूरम्, इदं महदिङ्गुदिवृक्षं पुष्पपर्णसमृद्धम् अस्ति; अत्रैव वयम् वत्स्यामः, सारथे।" "इमां पुण्यां सर्वमान्यां नदीपतिं गङ्गां पश्येम, या देवदानवगन्धर्वमृगनरपक्षिभिः पूज्यते।" लक्ष्मणः सुमन्त्रश्च राघवस्य वचः श्रुत्वा, "एवं भवतु" इति उक्त्वा, तान् अश्वान् तस्मिन् इङ्गुदिवृक्षे स्थापयामासतुः। रामः इक्ष्वाकुवंशस्य हर्षः, तं रम्यं वृक्षं समीपं गतः, सीतया लक्ष्मणेन च सह, रथात् अवततार। सुमन्त्रः अपि रथात् अवतीर्य, तान् उत्तमान् अश्वान् विमोच्य, कृताञ्जलिः, तस्य वृक्षस्य मूलं गतस्य रामस्य समीपे तस्थौ।