एवं ग्रामवासिनां वचनानि श्रुत्वा, वीरः कोसलाधिपतिर्हरिः शीघ्रं मार्गेण प्रवव्राज। ततो वेदश्रुतीनाम्नीनदीं शुद्धसलिलां तीर्त्वा, अगस्त्यवाटव्यम् अभिमुखं प्रस्थितवान्। दीर्घं कालं यात्वा, शीतसलिलां गवां चरैः सेवितां गोमतीं नदीं समुद्राभिमुखः समतिक्रामत्। ततः शीघ्रैः अश्वैः गोमतीं तीर्त्वा, मयूरहंसनिनादितां स्यन्दिकां नदीं रामः समतिक्रामत्। रामः वैदेहीं समादर्शयत् तां समृद्धां भूमिं, या मनुना इक्ष्वाकवे दत्ता, समृद्धजनपदसमाकीर्णां। पुनः पुनः सारथिं सम्बोध्य, हंसमदस्वननिभस्वरः श्रीरामः तं वाक्यम् उवाच— "कदा पुनः सरयूवनं पुष्पितं प्रतिनिवर्तिष्ये, मातापित्रोः सह संगतः विचरन् मृगयां करिष्यामि?" "न हि अत्यर्थं मम सरयूवनमृगयायाम् अभिलाषः; किन्तु एषा रम्या मृगया लोके अनुपमा, राजर्षिभिः मुनिभिश्च पूज्यते।" "अस्मिन्लोके हि मृगया राजर्षीणां सुखार्थं विधीयते, धनुर्धरैः पुरुषैश्च यथाकालं काम्यते।" ततः इक्ष्वाकुवंशसमुद्भवः स तां हेतुम् अवगम्य, मधुरया वाचा सारथिं सम्बोध्य, मार्गे प्रवव्राज, आदेशं ददौ। एवं नवचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः, वाल्मीकि रामायणे, अयोध्याकाण्डे। कोसलां रम्यां विस्तीर्णां समतिक्रम्य, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः प्राज्ञः भ्राता, आयोध्यां प्रति गच्छन्, कृताञ्जलिः सारथिं संबोधितवान्। "त्वां च, काकुत्स्थकुलरक्षितां श्रेष्ठां पुरीं च, तत्र निवसन्तीं च देवतां च, अहं नमस्कृत्य गच्छामि।" "यदा मम वनवासः समाप्तः, राज्ञः ऋणविमुक्तः स्याम्, तदा पुनः मातापित्रोः सह त्वां द्रक्ष्यामि।" ततः अश्रुपूर्णलोचनः, दक्षिणं भुजं प्रसार्य, दुःखसमाकुलमुखः, जनपदवासिनः प्रति वचनमब्रवीत्— "यूयं यथायोग्यं मयि दयां कृपां च दर्शितवन्तः; किन्तु दीर्घकालदुःखं पापादपि गुरुतरम्। अतः स्वार्थसिद्धये निवर्तध्वम्।" ते तं महात्मानं प्रणम्य, प्रदक्षिणीकृत्य, विप्रलपन्तः, तत्र तत्र स्थिताः। तेषां तथा विलपन्तीनां, कामेन तृप्तिं न गच्छन्तीनां, राघवः तेषां दृष्टेः अदृश्यः अभवत्, यथा रात्र्यागमे सविता। ततः सः समृद्धधान्यधनान्, दानशीलसद्वृत्तजननिवासान्, निर्भयान्, यूपसमाकीर्णान् ग्रामान् अपश्यत्। तान् उद्यानाम्रवाटैः शोभितान्, सलिलसमृद्धान्, तुष्टस्वास्थ्यजनाकीर्णान्, गवां गणैः सेवितान् अपश्यत्। स पुरुषव्याघ्रः, ब्राह्मणैः स्वस्तिवाचनैः निनादितान्, राज्ञां विशिष्टान् जनपदान्, रथेन समतिक्रामत्। तस्मिन् प्रमुदिते, समृद्धे, शोभने, सुंदरोद्यानसमाकीर्णे जनपदे, स्थिराणां श्रेष्ठः, राजभोग्ये राष्ट्रे, विचचार। तत्र राघवः त्रिस्रोतसां, दिव्यां, शुद्धां, निष्कलुषां, मुनिसेवितां गङ्गां अपश्यत्। तस्या: समीपे दिव्याश्रमैः भूषितां, कालेन प्रमदाभिः अप्सराभिः सेवितां, सरोवरैः उपेतां अपश्यत्। सा नदी देवैः, दानवैः, गन्धर्वैः, किन्नरैश्च शोभिता, नागगन्धर्वस्त्रीभिः नित्यं सेव्यमाना। दिव्यक्रीडावनैः शतशः, दिव्योपवनैः दशसहस्रशः भूषिता, दिव्यपद्मसरोवरसंज्ञा, सुरार्थं दिवं गता। क्वचित् सलिलनिनादेन हसन्ती, शुद्धफेनस्मितवती, क्वचित् जलबन्धनैः, क्वचित् चक्रवातैः शोभिता। क्वचित् शान्ता गम्भीरा, क्वचित् वेगेन विक्षुब्धा, क्वचित् गंभीरनिनादिनी, क्वचित् भीषणरवायिता। क्वचित् देवैः स्नातव्या, निष्कल्मषपद्मशोभिता, क्वचित् विस्तीर्णवालुकाकीर्णा, क्वचित् शुद्धवालुकातटी। हंसक्रौञ्चनिनादिततीरा, चक्रवाकस्वनैः सदा पूरिता, मत्तद्विजगाननिनादिता। क्वचित् वनमालाभिर्वृक्षैः भूषिता, क्वचित् विकचपद्मैः, क्वचित् पद्मगुल्मैः समाकीर्णा। क्वचित् कुमुदकुसुमसमूहैः शोभिता, क्वचित् पुष्परजसा विमत्तेव प्रकाशमाना। निरम्लानकर्दमा, मणिप्रभया शोभिता, तटेषु दिग्गजवनगजैः सेविता। क्वचित् दिव्यगजघोषैः प्रतिनादिता, वनानि निनादयन्ती, नानाभूषणैरनलंकृता अपि, प्रियतमा इव शोभिता। फलपुष्पप्ररोहसमृद्धा, झाडैः पक्षिभिः च समाकीर्णा, शिशुमारमकरसर्पनिवासिता। सा वैष्णवी गङ्गा, पावनी, पापहारिणी, शंकरजटाजूटपतनसम्भूता, सागरसङ्काशदीप्त्या दीप्तिमती। स महाबाहुः, क्रौञ्चप्लवगनिनादिततीराम्, नदीपतिं गङ्गां समीपमुपेत्य, श्रिङ्गिबेरपुरं प्रति प्रायात्। सा लहरिवेगविभ्रान्तां दृष्ट्वा, स महारथः सुमन्त्रं प्रति उवाच— "इहैव रात्रिं वत्स्यामः।" "नदीतः न दूरस्थः महान् इङ्गुदिवृक्षः पुष्पपर्णसमृद्धः, तत्रैव वत्स्यामः, सारथे।" "द्रक्ष्यामः चेमां सर्वपुजितां पुण्यां नदीपतिं, या देवदानवगन्धर्वमृगमनुष्यपक्षिभिः पूज्यते, तस्याः सलिलं पुण्यम्।