सीता जनकनन्दिनी या सदा सुखमुपभुक्तवती, सा खलु कथमिदानीं दुःखमनुभविष्यतीति रामस्य मनसि चिन्ता समुत्पन्ना। ग्रामवासिनां वचनानि श्रुत्वा — “हा, दशरथो राजा, प्रजाजनहितार्थमपि, निर्दोषं प्रियं पुत्रं रामं त्यक्तुमिच्छति, स्नेहहीनः समभूत्” — इति, कोसलाधिपतिः स वीरः तानि श्रुत्वा शीघ्रं मार्गे प्रस्थितः। ततः स वेदश्रुतीनाम्नीनदीं शुद्धसलिलां तीर्त्वा अगस्त्यवासनं देशं प्रति प्रायात्। चिरं यानं कृत्वा, शीततोयां गोमतीं नदीं गोसंघैः सेविततटां तीर्त्वा सागरं प्रति जगाम। ततः शीघ्रैः अश्वैः सह गोमतीं तीर्त्वा, स्यन्दिकां नदीं मयूरहंसनिनादितां अतिक्राम्य, रामः वैदेहीं दर्शयामास — “इयं सा समृद्धा भूमिः या मनुना इक्ष्वाकवे दत्ता, विपुलैः राज्यैः समृद्धा।” रामः पुनः पुनः सारथिं सम्बोध्य, मदोत्कण्ठितहंसस्वरेण तं कीर्तिमन्तं वाक्यं व्याहरत् — “कदा पुनः सरयूनदीतीरस्थं पुष्पितं वनं प्रत्यागत्य, मातृपितृसंयोगेन विहृत्य मृगयां चरिष्यामि?” इति। सः पुनः अवदत् — “नाहं सरयूनदीवनमृगयायाम् अतीव स्पृहयामि, तथापि एषा मृगया लोके अनुपमा, राजर्षिभिः मुनिभिश्च पूजिता।” लोके हि एषा वनमृगया राजर्षीणां क्रीडार्थं योजिता, धनुर्विदां पुरुषैः यथाकालं स्पृह्यते। इक्ष्वाकुवंशजः स रामः तं हेतुमवगम्य, मधुरया वाचा सारथिं समादिश्य तस्मिन्पथे प्रस्थितः। एतेन प्रकरणेन अयोध्याकाण्डस्य एकोनपञ्चाशत्तमः सर्गः समाप्तः। ततः रामः लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, विशालां रम्यां च कोसलां प्रदेशां तीर्त्वा, अयोध्याम् प्रति गच्छन्, कृताञ्जलिः सारथिं सम्बोधितवान् — “त्वां च, ककुत्स्थकुलरक्षितां श्रेष्ठां पुरीं च, तत्र निवसन्तीं च रक्षन्तीं देवतां च, अहं प्रणम्य गच्छामि। यदा मम वने वासस्य कालः समाप्यते, राज्ञे कृतऋणः स्याम्, तदा पुनः मातृपितृसंयुक्तः त्वां द्रक्ष्यामि।” ततः अश्रुपूर्णलोचनः, दक्षिणभुजं उद्धृत्य, शोकवदनः स जनपदवासिभ्यः उवाच — “यूयं मयि यथोचितं दया कृपां च कृतवन्तः, किन्तु दीर्घकालदुःखं पापात् अपि गुरुतरम्; अतः स्वार्थसिद्धये गच्छत।“ तं महात्मानं प्रणम्य प्रदक्षिणीकृत्य, ग्रामजनाः करुणया विलपन्तः तत्र तत्र स्थिताः। तेषां तु तृप्तिरनुपलब्धा, दुःखिताः सन्तः राघवस्य पृष्ठतः गच्छन्तः, स च राघवः रात्रिसमये सूर्य इव दृष्टेः अन्तरधीयमानः प्रस्थितः। ततः सः समृद्धधान्यधनैः, उदारशीलैः निर्भयैः, यज्ञशिलाभिः सुशोभितैः ग्रामैः समृद्धैः सहितः प्रदेशान् अपश्यत्। तानि ग्रामाणि उद्यानाम्रवाटिकाभिः शोभितानि, सलिलसमृद्धानि, तुष्टस्वस्थजनाकीर्णानि, गोसंघैः सेवितानि, रमणीयानि च दृष्टवान्। स नरशार्दूलः राज्ञां विशिष्टभूमिषु, ब्राह्मणनिनादितेषु, रथेन ययौ। तत्र सः राघवः स्फीतशोभनरम्येषु, उद्यानैः संकीर्णेषु, राजभोग्येषु प्रदेशेषु विचरन् अयोध्यां प्रति प्रस्थितः। तत्र सः दिव्यां गङ्गां त्रिधारां, पुण्यां निर्मलाम्, मुनिसेविताम्, नीलशैवालरहिताम् अपश्यत्। तस्या उपकण्ठे रम्याश्रमैः भूषितां, अप्सरसां कालेन क्रीडायुतां, सरोवरैः सेवितां दृष्टवान्। तत्र तां नदीं देवैः, दानवैः, गन्धर्वैः, किन्नरैः, नागगन्धर्वस्त्रीभिः च सततमुपासितां, शतशः दिव्यक्रीडाभिः, दशसहस्रैः दिव्योपवनैश्च भूषितां, दिव्यपद्मसरोवराख्यां, सुरार्थं स्वर्गमुत्तिष्ठन्तीं दृष्टवान्। क्वचित् सा नदी सलिलनिनादैः हासमिव कुर्वती, फेनशुद्धस्मितवदना, क्वचित् तटाकुलितसलिला, क्वचित् वर्तुलतरङ्गशोभिता। क्वचित् सा शान्तगम्भीरा, क्वचित् शीघ्रवेगनिनादिता, क्वचित् भीषणनिनादेन, क्वचित् गम्भीरध्वनिना नादिता। क्वचित् देवैः स्नातकैरपि विमलपद्मशोभिता, क्वचित् विस्तीर्णवालुकाकीर्णा, क्वचित् शुद्धवालुकातटा। तस्याः तटे हंसक्रौञ्चनिनादिते, चक्रवाकस्वरेण च, प्रमदगानयुक्तैः पक्षिभिः सदा पूरिता। क्वचित् सा नदी तटवृक्षमालाभिः शोभिता, क्वचित् पुष्पितपद्मैः, क्वचित् पद्मपुञ्जैः संकीर्णा। क्वचित् कुमुदकुड्मलशोभिता, क्वचित् पुष्परजसा सुरामत्ता इव दृश्यते। सा तु नदी मलरहितैः सलिलैः मणिप्रभया दीप्तिमती, तटेषु वनगजेन्द्रैः, दिशां च श्रेष्ठदन्तिभिः सेविता। सा दिव्यगजेन्द्रनिनादैः, वननिनादैः च, अलङ्कृतवधू न भूषणैः अपि शोभमानेव। सा फलं पुष्पं कुसुमं शाखां पक्षिभिः च पूरिता, शिशुमारनक्रसर्पैः च वासिता। सा विष्णुपादोद्भवा, पापनाशिनी, शंकरजटाजूटपतनात् समुद्रदीप्त्या शोभिता, दिव्या गङ्गा। स बलवान् रामः गङ्गां नदीपतिं समीपगां श्रृङ्गिवेरपुरस्य निकटे, बकहंसनिनादिततटे समुपेत्य, तां तरङ्गविचित्रां दृष्ट्वा, रथिनं सुमन्त्रं प्राह — “अत्रैव रात्रिं वत्स्यामः” इति।