श्रीरामः शनैः पन्थानमास्थाय यत्र शुभा रात्रिः व्यतीयाय, तत्र प्रभाते देवताभ्यः पूजां कृत्वा, राज्यसीमामतिक्रम्य प्रस्थितवान्। सः शीघ्रगामिभिः अश्वैः समारूढः, दूरप्रदेशान् ग्रामान् पुष्पितवनानि च वेगेन अतीत्य, तानि दृष्ट्वा यथा उत्तमान् अश्वैः निपातिताः बाणाः तद्वत् गच्छन् ददर्श। तत्र ग्रामवासिनां वाचः श्रुतवान्, ये एवं वदन्ति स्म— “हन्त, राजा दशरथः कामवशं प्राप्तः, तस्य लज्जा नास्ति।” “कैकयी अद्य क्रूरा, पापिष्ठा, दुष्टसंशया, सीमालङ्घिनी, कठोरकर्मणा च जाताऽस्ति।” “सा धर्मात्मानं राजपुत्रं, प्राज्ञं, दयालुं, सततं यत्नशीलं च, वनवासाय प्रेषयति।” “कथं जनकनन्दिनी सीता या सदा सुखानि अनुभूयते, अद्य दुःखं सहिष्यति?” “हा, राजा दशरथः स्निग्धभावरहितः, जनहिताय निर्दोषं प्रियं पुत्रं रामं त्यक्तुमिच्छति।” एवं ग्रामजनवचनानि श्रुत्वा, कोसलाधिपतिः वीरः शीघ्रं मार्गे प्रस्थितः। ततः सः वेदश्रुतीं नाम नदीं निर्मलतोयां तीर्त्वा अगस्त्यवासभूमिं प्रति प्रायात्। दीर्घकालं यानं कृत्वा, गोमत्याः शीततोयायाः तटं गावः सेवमानाः ददर्श, सागराभिमुखः प्रस्थितः। शीघ्राश्वैः गोमतीं तीर्त्वा, रामः स्यन्दिकानदीं व्याघ्रशारिककूजनिनादितां च हंसैः समाकुलां च अतीत्य जगाम। तत्र रामः वैदेहीं दर्शयामास—सा भूमिः या किल मनुना इक्ष्वाकवे दत्ता, समृद्धजनपदसमायुक्ता। रामः पुनः पुनः सारथिं सम्बोध्य, मदोत्कण्ठितहंसस्वरः इव, इत्युवाच— “कदा पुनः सरयूतीरे पुष्पिते वने, मातृपित्रसमेतः विहृत्य मृगयां करिष्यामि?” “न हि मम मृगयायाः सरयूवने अत्यधिकः स्पृहाभावः, तत्रापि एषा प्रीतिर्लोके राजर्षिभिः मुनिभिश्च अतिशयेन गृहीता।” “ह्यस्मिन्लोके राजर्षीणां प्रीत्यर्थं मृगया वने कृताऽस्ति, धनुर्विदां च उचितकाले स्पृहणीयाऽस्ति।” इत्युक्त्वा, इक्ष्वाकुवंशजः तं हेतुमवगम्य, मधुरवचनं सारथे प्रदाय, मार्गे प्रस्थितवान्। एवं नवचत्वारिंशः सर्गः अयोध्याकाण्डस्य वाल्मीकिरामायणे समाप्तः। रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, कौशलदेशं विशालं रम्यं च समतिक्रम्य, अयोध्यां प्रति यानं कुर्वाणः, कृताञ्जलिः सारथिं सम्बोधितवान्— “त्वां च, ककुत्स्थरक्षितां अयोध्यां च, तत्र वसन्तीं च देवताः, अहं परित्यजामि। यदा मम वनवासः समाप्तः, राज्ञे ऋणमुक्तः स्याम्, तदा पुनः मातृपित्रसमेतः त्वां द्रक्ष्यामि।” ततः रामः अश्रुपूर्णनेत्रः, दक्षिणहस्तं प्रांशु उत्थाप्य, शोकवदनः जनपदजनान् इत्युवाच— “यथायोग्यं मम दया कृता; दीर्घकालदुःखं तु पापात् अपि गुरुतरम्। अतः भवन्तः स्वकार्यसिद्धये गच्छन्तु।” ते जनाः, महात्मानं प्रणम्य, प्रदक्षिणीकृत्य, दुःखेन क्रोशन्तः तत्र तत्र स्थिताः। तेषां तथा विलपन्तीनां, तृष्णया तृप्तिमनाः, राघवः रात्रौ सूर्य इव दृष्टिपथात् अपक्रमितः। ततः सः समृद्धधान्यधनाढ्यान्, उदारशीलान्, निर्भयान्, यज्ञशिलास्तम्भैः शोभमानान् ग्रामान् ददर्श। तेषां विपुलोद्यानमञ्जरीम्रगच्छायाः, सलिलसमृद्ध्याः, सन्तुष्टस्वास्थ्यजनसमाकुलान्, गवां समूहेन सेव्यमानान् ग्रामान् अपश्यत्। नरशार्दूलः ब्राह्मणनिनादितेन मार्गे, राजर्षिणां कीर्तिनादितेन भूम्ना, रथेन प्रस्थितः। तत्र, काननैः शोभितेन, रम्यसमृद्धेन, राजोपभोगयोग्येन जनपदेन मध्ये, स्थिरधीराणां श्रेष्ठः राघवः विचचार। तत्रैव, दिव्यां त्रिस्रोतसं गङ्गां ददर्श—सा पुण्या निर्मला, निर्मलतोया, मुनिसेविता च। तस्याः तटे रम्याः आश्रमाः शोभन्ते, यत्र समये प्रमुदिताः अप्सरसः रमन्ते, सरांसि च सेवितानि। सा नदी देवैः, दानवैः, गन्धर्वैः, किन्नरैश्च भूषिता, सदा नागगन्धर्वपत्नीभिः सेव्यमाना। तत्र दिव्यक्रीडावनैः शतशः, दिव्योपवनदशसहस्रैः शोभिता, पुण्डरीकवनरूपेण स्वर्गमुत्तमं गता। क्वचित् सा नदी तोयगर्जितैः हसति, फेनशुभ्रस्मितवदना; क्वचित् तटाकुला, क्वचित् वेणुवल्लरीशोभिता। अन्यत्र सा शान्ता, अगाधा, अन्यत्र वेगेन व्याकुला; क्वचित् गंभीरनिनादिनी, क्वचित् भीषणध्वनिः। केचित् स्थलेषु देवाः तस्यां स्नानं कुर्वन्ति, सा निर्मलपद्मैः शोभते; क्वचित् विस्तीर्णवालुकिनी, अन्यत्र शुद्धवालुकातटी। तस्याः तटे हंसबककाकुत्थानां घोषः, चक्रवाककूजनिनादः च श्रूयते; सदा मदोत्कण्ठितपक्षिणां गीतैः पूर्णा। क्वचित् सा तटवृक्षमालाभिः शोभिता, अन्यत्र पुष्पितपद्मैः विचित्रिता, क्वचित् पद्मगुल्मसमूहैः आच्छन्ना। अन्यत्र कुमुदकुड्मलसमूहैः ललिता, अन्यत्र सौरभ्यपुष्परजसा मत्तेव दृश्यते। सा निर्मलरत्नसदृश्या, कदाचन पङ्करहितया शोभते; तस्याः तटे दिग्गजैः, वनगजश्रेष्ठैः च सदा सेव्यमाना। एवं श्रीरामः धर्मनिष्ठया, सौम्यया, महात्मना, वनगमनमार्गे विविधवननदीजनपदान् दृष्ट्वा, सारथिना सह अग्रे प्रस्थितवान्।