अयोध्यायाः नगरी तदा शून्यवत् बभूव, यथा महान् समुद्रः अपगतजलः स्यात्। गीतानि, उत्सवाः, नृत्यगानानि च निःशब्दानि अभवन्; हर्षः अपगतो, विपणयः अपि संवृताः। एवं अयोध्याकाण्डस्य अष्टचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः, वाल्मीकिना प्राचीनस्य रामायणस्य रचिता। रात्र्याः शेषे काले रामः पुरुषसिंहः पितुः आदेशं स्मरन् दीर्घं मार्गं ययौ। शुभा रात्रिः यत्र यत्र व्यतीता, तत्र तत्र सः प्रभातं पूज्य, राज्यसीमां अतीत्य गच्छति। सः शीघ्रं ग्रामान् दूरसीमान्, स्फीतवनानि च, धृष्टाश्वैः इव बाणैः तत्र तत्र द्रुतं ययौ। ग्रामवासिनां वाचः श्रुणोति—"कष्टं दशरथः कामवशं गतः, निन्दनीयः।" "हन्त, कैकेयी अद्य क्रूरा, पापिनी, दुष्टवृत्तिः, सीमां लङ्घयित्वा कठोरं आचरति।" "राज्ञः धर्मात्मा पुत्रः, बुद्धिमान्, दयालुः, यत्नशीलः, वनवासं प्रेष्यते।" "सीता जनकस्य पुत्री, यदा सुखं भुक्तवती, कथं तं दुःखं अनुभविष्यति?" "दशरथः अनार्तः, प्रजाजनहिताय रामं निर्दोषं, प्रियं पुत्रं त्यक्तुम् इच्छति।" एवं ग्रामजनानां वाक्यं श्रुत्वा, कोसलाधिपः वीरः शीघ्रं पन्थानं ययौ। ततः वेदश्रुतीनदीं, शुद्धवारिणीं, अतीत्य अगस्त्यवासं प्रति प्रस्थितः। दीर्घं मार्गं गत्वा, गोमतीनदीं, शीतवारिणीं, गोसङ्घैः सेवितां, समुद्राभिमुखः अतीत्य ययौ। ततः शीघ्राश्वैः गोमतिं तीर्त्वा, स्यन्दिकां नदीं, मयूरहंसनिनादितां, रामः अतीत्य गच्छति। रामः वैदेहीं दर्शयति—स्फीतं भूमिं, यां मनुः राजा इक्ष्वाकवे दत्तवान्, समृद्धविभागैः युक्तां। पुनः पुनः सारथिं संबोध्य, रामः, मदोनमतारवाचः इव, तं उवाच—"कदा पुनः सरयूवनं पुष्पितं गत्वा, मातापितृभिः सह विचरिष्यामि, मृगयां कर्तुं?" "मृगया न तु अतीवाभिलषिता, किन्तु एषा सुखसंसारे अनुपमं, राजर्षिभिः पूजिता।" "एषा मृगया हि राजर्षिभिः सुखाय कल्पिता, धनुर्धरैः यथाकालं अभिलषिता।" इक्ष्वाकुनन्दनः तं अर्थं ज्ञात्वा, मधुरं वाक्यं सारथे प्रति उवाच, मार्गं प्रति निर्देशं दत्त्वा प्रस्थितः। एवं अयोध्याकाण्डस्य एकोनचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः, वाल्मीकिनः आदिकाव्ये रामायणे। कोसलां रम्यां विस्तीर्णां तीर्त्वा, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, बुद्धिमान्, अञ्जलिं कृत्वा, अयोध्याभिमुखं सारथे प्रति उवाच। "त्वां नमस्कृत्य, काकुत्स्थकुलरक्षिते श्रेष्ठे नगरे, तव रक्षका देवताः च, तेषां च नमः।" "यदा मम वनवासः समाप्तः, राज्ञः ऋणात् विमुक्तः, तदा पुनः मातापितृभिः सह त्वां द्रक्ष्यामि।" ततः रामः नेत्रे अश्रुपूरिते, दक्षिणं भुजं उत्तोल्य, दुःखपूर्णं मुखं कृत्वा, जनपदजनं प्रति उवाच—"यथा उचितं, युष्माभिः मम दया कृता; किन्तु दीर्घं दुःखं पापात् अपि अधिकम्। अतः भवन्तः स्वकार्यं साधयन्तु, गच्छन्तु।" महात्मानं प्रणम्य, प्रदक्षिणं कृत्वा, जनाः दुःखिताः तत्र तत्र स्थिताः। ते दुःखिताः, तृष्णया असन्तुष्टाः, रामः तेषां दृष्टेः गच्छति, रात्र्यागमे सूर्यः इव। ततः सः ग्रामान् ददर्श—धान्यसमृद्धान्, धनाढ्यान्, उदारशीलान्, निर्भयस्थलान्, यज्ञवेदिभिः शोभितान्। ते उद्यानैः, आम्रवाटिकाभिः, जलसम्पन्नैः, सुखीजनैः, गोधनैः च, शोभिताः। पुरुषसिंहः राज्ञां विशिष्टभूमिं रथेन ययौ, ब्राह्मणनिनादितां। तत्र रम्ये, स्फीते, शोभने भूमौ, सुन्दरौद्यानसमाकीर्णे, स्थिरश्रेष्ठः राज्ये राजभोग्ये विचरति। तत्र रामः दिव्यां गङ्गां ददर्श—त्रिधारा, पवित्रा, निर्मला, ऋषिसेविता। तस्या समीपे रम्याश्रमैः भूषिता, हर्षिताः अप्सराः यथाकालं सेविताः, तदीया सरांसि शोभितानि। देवैः, दानवैः, गन्धर्वैः, किन्नरैः, नागगन्धर्वपत्नीभिः च, तदा शोभिता। दिव्यक्रीडास्थलैः, दशसहस्रैः दिव्यौद्यानैः, दिव्यपद्मसरोवरसंज्ञया, स्वर्गारोहणाय देवैः प्रसिद्धा। क्वचित् नदी जलनिनादेन हसति, फेनशुद्धस्मितवती; क्वचित् जलानि वेणिभूतानि, अन्यत्र घूर्णमानवर्तुलैः शोभिता। क्वचित् शान्ता, गम्भीरा, अन्यत्र तीव्रप्रवाहैः क्षुब्धा; तत्र गम्भीरनिनादेन, अन्यत्र भीषणनादेन। क्वचित् देवाः स्नानं कुर्वन्ति, निर्मलपद्मैः शोभिता; क्वचित् विस्तीर्णशिलातटी, अन्यत्र निर्मलरेणुप्रच्छन्ना। तस्या तटे हंसक्रौञ्चनिनादः, चक्रवाकानां रवः, सर्वदा प्रमत्तपक्षिणां गीतैः पूरिता।