शृणुत भोः श्रीवाले्मिकिरामायणस्य बालकाण्डे त्रयोदशाध्यायस्य कथा। यदा वसन्तऋतुः पुनरागतः, संवत्सरः पूर्णः अभवत्, तदा महाबलः दशरथः पुत्रार्थं अश्वमेधयागस्य कर्तुम् आरब्धवान्। सः वसिष्ठं सम्यक् अभिवाद्य, यथाविधि पूजयित्वा, स विनयेन ब्राह्मणश्रेष्ठं वसिष्ठं प्रति पुत्रकामस्य मनोऽभिलाषं निवेदयामास। सः उवाच—"भगवन्, मम पुत्रार्थं यज्ञः विधानतः क्रियतां, मुनिश्रेष्ठ, यथा कस्यचित् भागेऽपि किञ्चिद् विघ्नः न जायेत। त्वं मम स्नेही, सखा, गुरुः परमः च महात्मा; अस्य यज्ञस्य भारः यः मया आरब्धः, स त्वया एव वहनीयः।" तं ब्राह्मणश्रेष्ठः राजा प्रति प्रत्युवाच—"एवं भवतु; यत् त्वया निश्चितं तत् सर्वं मया साध्यते।" ततः वसिष्ठः वृद्धान् ब्राह्मणान्, यज्ञकर्मसु निपुणान्, तथा स्थापत्यविद्यायाम् अग्रगण्यान् वृद्धाचार्यांश्च सम्बोध्य, तत्र शिल्पिनः, वर्धकाः, खनकाः, गणकाः, कुशलशिल्पिनः, नटनर्तकांश्च आहूय, शुद्धान् वेदविदः शास्त्रपारगांश्च आहूय, "राज्ञः आज्ञया यज्ञः भवद्भिः आरभ्यताम्" इति प्राह। "सहस्रशः ईषत्क्षिप्रं ईट्टकाः आनयन्तु, यथायोग्यं यज्ञस्य सर्वसम्भाराः यत्नेन सम्यक् आयोज्यन्ताम्। शतशः ब्राह्मणानां शुभगृहाणि निर्मीयन्ताम्, सुपूरितानि, भोजनपानसम्पन्नानि च। नगरवासिनां च प्रशस्तानि वासगृहाणि, पृथक् च दूरदेशात् आगतानां राज्ञाम् अपि सम्यक् व्यवस्थाप्यन्ताम्। अश्वगजवेश्मानि, शयनीयस्थानानि, सैनिकानां च, अतिथीनां च, महान्ति निवेशनानि अपि आयोज्यन्ताम्। "यथायोग्यं, श्रद्धया, न तु प्रमादेन, सर्वेषां वर्णानां सत्कारः, भोजनदानं च क्रियताम्। यज्ञकर्मसु प्रवृत्तेषु, शिल्पिषु च, न किञ्चिद् अवमानं क्रियताम्, न कामात्, न क्रोधात्। तेषां च विशेषेण सत्कारः यथाक्रमं दानभोज्यैः सह विधीयताम्। सर्वं यथासम्भवम् आयोज्यताम्, किञ्चिदपि न विहीनं स्यात्, हर्षेण, भक्त्या च कर्म क्रियताम्।" एवं सर्वे समागत्य वसिष्ठं ऊचुः—"यथाभिलषितं सर्वं आयोजितम्, किञ्चिदपि न अवशिष्टम्। यथाज्ञप्तं तव करिष्यामः, किञ्चिदपि न लोपयिष्यामः।" ततः वसिष्ठः सुमन्त्रं आहूय एवमुवाच—"पृथिव्याः धर्मिष्ठान् राज्ञः, सह सहस्रशः ब्राह्मणैः, क्षत्रियैः, वैश्यैः, शूद्रैः च, आमंत्रय। सर्वेषां दिशां जनान् आदरात् आनय; विशेषतः मिथिलाधिपतिं जनकं, सत्यधृतिं, वीर्यवन्तं च, स्वयम् आदृत्य आनय। सः मम पूर्वसखा; अतः प्रथमं तम् उच्चारयामि। तथैव काश्याः स्नेहितं, सदा प्रियवादिनं, उत्तमाचारसम्पन्नं, देवसदृशं राजानं स्वयम् आनय। "कैकयाधिपतिं वृद्धं, धर्मिष्ठं, सिंहस्य राजा-पितरं, पुत्रैः सह आनय। अंगराजं रोमपादं, धनुर्धरं, पूजितं, सिंहस्य सखं, पुत्रैः सह आनय। तथैव कोसलराजं भानुमन्तं, संस्कृतं, मगधाधिपतिं च, शास्त्रविशारदं, वीर्यवन्तं, आनय। ये च पूर्वदेशस्य, सिन्धोः, सौवीरस्य, सौराष्ट्रस्य च, नृपश्रेष्ठाः, तान् अपि नृपाज्ञया प्रेरय। दक्षिणदेशीयान् अपि सर्वान् राज्ञः, ये च अन्ये मित्रभावेन वसन्ति, तान् अपि शीघ्रं बान्धवैः, अनुयायिभिः सह, राज्ञः आज्ञया, उत्तमदूतैः आनय। एवं वसिष्ठस्य वचनं श्रुत्वा, सुमन्त्रः तत्रैव योग्यपुरुषान् आदेशं दत्त्वा राज्ञः आमंत्रणाय प्रेषितवान्। सः धर्मात्मा सुमन्त्रः, मुनिवचनं शिरसि कृत्वा, शीघ्रं स्वयम् एव सर्वान् राज्ञः संगृह्य प्रतस्थे। यज्ञस्य व्यवस्थायाः कर्तारः ये, ते सर्वे आयोजितं कर्म वसिष्ठं प्रति निवेदयामासुः। तदा सन्तुष्टः द्विजश्रेष्ठः वसिष्ठः तान् सर्वान् उवाच—"कस्मैचित् अपि, किञ्चिद् अपि, अवमानपूर्वकं, प्रमादेन वा, न दातव्यम्।" यः अवमानपूर्वकं ददाति, सः दातारं नाशयति—अत्र न संशयः। ततः अल्पेषु एव दिव्यर्थेषु, राजानः आगच्छन्। ते राजानः बहूनि रत्नानि दशरथाय आनयन्। वसिष्ठः तान् सन्तुष्टः राजा प्रति उवाच—"नरशार्दूल, त्वदीयाज्ञया सर्वे राजानः आगताः; अहं तान् यथायोग्यं पूजितवान्।" "यज्ञस्य सर्वाः व्यवस्थाः, पुरुषैः सावधानैः सम्यक् कृताः; त्वं स्वगृहात् यज्ञमण्डपं प्रति यज्ञस्य कर्तुम् आगच्छ। सर्वतः कामैः समर्पितैः वस्तुभिः परिवृतः, त्वं यज्ञमण्डपं पश्य, यः मनसा एव निर्मित इव दृश्यते।" एवं वसिष्ठ-ऋश्यशृङ्गयोः वचनेन, पृथिव्याः अधिपतिः शुभे दिने, शुभनक्षत्रे, यज्ञमण्डपं प्रति प्रतस्थे। ततः वसिष्ठप्रमुखैः ब्राह्मणैः, ऋश्यशृङ्गस्य अध्यक्षतायाम्, यज्ञकर्म आरब्धम्।