रामस्य दुःखेन ताः स्त्रियः पुत्रं वा भ्रातरं वा प्रवासितमिव शोकसन्तप्ताः, स्वपुत्रान् विलपन्त्यः, तस्य दुःखं तु ततोऽधिकं अनुभवन्, विषण्णा विमूढा अश्रूणि मुमुचुः। अयोध्या अपि विशालसागरस्य जलविलीनस्य शान्तिवत् अभवत्—गीतानि, उत्सवाः, नृत्यगीतानि, संगीतं च सर्वं शान्तमभवत्, हर्षः लुप्तः, विपणयोऽपि निष्क्रियाः अभवन्। एवं अयोध्याकाण्डस्य अष्टचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। रात्र्याः शेषे भागे पुरुषसिंहः रामः पितुः आदेशं स्मरन् दीर्घं मार्गं ययौ। शुभा रात्रिः यत्र यत्र गच्छन् व्यतीता, प्रभातं पूजयित्वा राज्यसीमां अतिक्रान्तः। दूरसीमानि ग्रामाणि, प्रसन्नवनानि, सत्वरं गच्छन् दृष्ट्वा, उत्तमाश्वैः क्षिप्तबाणैरिव तानि लङ्घयामास। ग्रामवासिनां वाचः श्रुणोति—“दशरथः राजा कामवशं गतः लज्जास्पदः अभवत्।” “कैकेयी आज क्रूरा पापिनी दुष्टबन्धना, सीमाः उल्लङ्घ्य कठोरं आचरति।” “स राजा धर्मात्मा पुत्रः बुद्धिमान् दयालुः परिश्रमी, वनवासाय प्रेषितः।” “जनककन्या सीता, सदा सुखानुभूता, कथं दुःखं अनुभविष्यति?” “दशरथः जनानां कृते प्रियं निर्दोषं पुत्रं त्यक्तुमिच्छन्, स्नेहहीनः इव।” ग्रामजनानां वाक्यानि श्रुत्वा कोसलपति रामः शीघ्रं मार्गं ययौ। ततः शुद्धजलप्रवाहिनी वेदश्रुतीं नदीं लङ्घित्वा अगस्त्यवासभूमिं प्रति ययौ। दीर्घं मार्गं गत्वा गोमतीं नदीं, शीतजलां, गोसंवृततीरां, समुद्राभिमुखं ययौ। ततः शीघ्राश्वैः गोमतीं लङ्घयित्वा, स्यन्दिकां नदीं, मयूरहंसनिनादितां, ययौ। रामः वैदेहीं दर्शयति—समृद्धभूमिं, मनुना इक्ष्वाकवे दत्तां, सम्पन्नराज्ययुक्तां। पुनः पुनः सारथिम् उद्दिश्य, हंसमत्तस्वरः रामः इदं वदति—“कदा पुनः सरयूवनं पुष्पितं आगम्य, मातापित्रोः सह एकत्र विहरिष्यामि, मृगयां च करिष्यामि?” “मृगया तु अधिकं न स्पृहयामि, किन्तु एषा सुखानुभूति राजर्षिभिः मुनिभिः च लोके अतुल्या।” “वनमृगया हि पुरुषाणां धनुष्मतां यथासमयं सुखाय उपकल्पिता।” इक्ष्वाकुवंशजः तदर्थं सारथिम् मधुरं वचनं उक्त्वा, मार्गे गतिः आदिशत्। एवं अयोध्याकाण्डस्य एकोनपञ्चाशः सर्गः समाप्तः। कोसलं रम्यं विशालं लङ्घित्वा, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः बुद्धिमान् भ्राता, अयोध्याभिमुखे मार्गे, अञ्जलिं कृत्वा सारथिम् उद्दिश्य वदति—“अयोध्ये, ककुत्स्थकुलरक्षिते, नगरदेवताः च, युष्मान् नमः। वनवासः समाप्ते, राजऋणविमुक्तः, मातापित्रोः सह पुनः त्वां द्रक्ष्यामि।” ततोऽश्रुपरुषाक्षः, दक्षिणहस्तं उत्तोल्य, दुःखपूर्णमुखः, जनपदजनान् प्रति वदति—“युष्माभिः उचितं दया मैत्री च दर्शिता, किन्तु दीर्घकालदुःखं पापात् अपि अधिकम्—युष्माकं कार्यसिद्धये यान्तु।” महात्मानं प्रणम्य, प्रदक्षिणं कृत्वा, जनाः भीषणं विलपन्तः, इह तत्र स्थिताः। तेषां विलपन्तीनां, आकाङ्क्षया तृप्तिं न प्राप्ताः, राघवः रात्र्यागमने सूर्यः इव दृष्ट्यन्तरं गत्वा प्रस्थितः। सः समृद्धग्रामाणि, धान्यधनपूर्णानि, उदारशुभजननिवासानि, भयवर्जितानि, यज्ञस्तम्भैः शोभितानि, दृष्टवान्। ते उद्यानैः आम्रवाटिकाभिः भूषिताः, वारिप्रचुराः, संतुष्टस्वस्थजनसमूहेन पूर्णाः, पशुसमृद्धाः। पुरुषसिंहः राजभूमिषु, ब्राह्मणनिनादितेषु, रथेन गच्छन्, तानि भूमीः लङ्घयामास। तस्य रम्ये, समृद्धे, शोभायुक्ते भूमौ, उद्यानसमूहेन सुसङ्कुलायां, उत्तमधृतिः राज्ये गच्छन्, राजानां सुखाय योग्ये। तत्र राघवः दिव्यगङ्गां दृष्टवान्—त्रिधाराप्रवाहिनीं, पुण्यां, निर्मलाम्, निर्गुल्मां, ऋषिसंसेविताम्। तदीयसंनिधौ दिव्याश्रमैः शोभितां, समये हृष्टाभिराप्सरः सेवितां, सरोवरैः उपशोभिताम्। सा देवान्, दानवान्, गन्धर्वान्, किन्नरान् शोभयन्ती, नागगन्धर्वस्त्रीभिः च सततं सेविता। दिव्यक्रीडाभिः शतैः, दिव्यवनैः लक्षैः भूषिता, दिव्यपद्मसरोवरसंज्ञा, स्वर्गारोहणाय देवेषु प्रसिद्धा। कदाचित् जलकलकलैः हास्यतीव, निर्मलफेनस्मितानना; अन्यत्र तदीयजलानि वेणुवद्भिः, अन्यत्र प्रवाहवर्तुलैः शोभितानि। कदाचित् शान्तगम्भीरा, अन्यत्र वेगप्रवाहैः क्षुब्धा; इह गम्भीरनादेन, तत्र भीषणध्वनिना। कदाचित् देवाः स्नानं कुर्वन्ति, निर्मलपद्मैः शोभिता; कदाचित् विस्तीर्णशिलातटैः, अन्यत्र शुद्धरेणुतटेः शोभिता। एवं अयोध्याकाण्डस्य पञ्चाशः सर्गः समाप्तः।