अथ कदाचित् व्यापारीणां वस्तूनि शान्तानि, हर्षः नष्टः, निवासः अपगतः, अयोध्या नभः इव बभूव, यत्र न तारा दृश्यन्ते। तत्र रामस्य दुःखेन संतप्ता नार्यः पुत्रं वा भ्रातरं वा प्रेषितमिव शोकं जग्मुः; स्वपुत्रेषु अपि शोकार्ताः, तु रामस्य विषये तेषां शोकः अधिकः आसीत्। अयोध्या अपि सागरमिव बभूव, यस्य उदकं संकुचितं, गीतानि महोत्सवाः नृत्यानि वाद्यशब्दाश्च निर्जनाः, हर्षः नष्टः, विपणयः अपि निस्तब्धाः। एवं वाल्मीकिना विरचितस्य रामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य अष्टचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। रामः तु नरव्याघ्रः तस्याः शेषायाम् रात्र्याः महान्तं मार्गं गतवान्, पितुः आज्ञां निरन्तरं चिन्तयन्। तस्य मार्गस्य अनुवर्तमाने शुभा रात्रिः व्यतीता, प्रभातसमये सः सम्यक् उपास्ते स्म, राज्यस्य सीमां च अतिक्रान्तवान्। सः शीघ्रं ग्रामान् दूरसीमान् पुष्पितवनान् च अपश्यत्, उत्तमाश्वैः इव वेगेन गच्छन्। ग्रामवासिनां वाचः श्रुत्वा—"हन्त, दशरथः कामवशं गतः निन्द्यः।"—इति। "हन्त, कैकेयी अद्य क्रूरा पापिष्ठा, पापकर्मणा बद्धा, सीमां लंघयित्वा कठोराणि कर्माणि करोति।" "सा धर्मज्ञं दयालुं युक्तं राजपुत्रं वनवासाय प्रेषयति।" "कथं सीता जनकात्मजा, या सदा सुखानुभविनी आसीत्, अद्य दुःखं अनुभविष्यति?" "अहो, दशरथः अनुरागरहितः, निष्पापं प्रियमपि पुत्रं रामं जनस्य कृते त्यक्तुमिच्छति।" इति ग्रामजनानां वचांसि श्रुत्वा स वीरः कोसलाधिपः शीघ्रं मार्गे अग्रे जगाम। ततः सः वेदश्रुतीनाम्ना नदीं शुद्धवारिणीं तीर्त्वा अगस्त्यविहितं देशं प्रति प्रस्थितः। दीर्घं कालं गत्वा गोमतीं नदीं तीर्त्वा, या शीतलवारिणी, गोसंवृततीरा, सागरं प्रति प्रस्थितः। शीघ्राश्वैः गोमतीं अतिक्रम्य, रामः स्यन्दिकां नदीं तीर्त्वा, या मयूरहंसस्वनैः निनादिनी, जगाम। स रामः वैदेहीं दर्शयामास, तां समृद्धां भूमिं या मनुना इक्ष्वाकवे दत्ता, समृद्धजनपदां। पुनः पुनः सारथिं प्रति, सः महायशाः मदगन्धहंसस्वरेण, इदं वचः उवाच—"कदा पुनः सरयूतीरे विपुले वने पुष्पिते, मातापित्रोः सह संगम्य विचरिष्यामि, मृगयां च करिष्यामि?" "मृगया हि न खलु अत्यन्तं मे प्रियं, किन्तु सा लोके अनुपमं सुखं, राजर्षिभिः मुनिभिः च पूज्यते।" "हि लोके मृगया राजर्षीणां सुखार्थं कल्पिता, धनुर्विदां पुरुषैः समये इच्छिता।" इति। तदा इक्ष्वाकुवंशजः तं भावं ज्ञात्वा, मधुरं सारथिं प्रति उक्त्वा, तस्मिन्नेव पथि प्रस्थितः। एवं वाल्मीकिना विरचितस्य रामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य एकोनपञ्चाशः सर्गः समाप्तः। कौशलं रमणीयं विस्तीर्णं तीर्त्वा, ज्ञानी लक्ष्मणाग्रजः, अयोध्यां प्रति गच्छन्, अञ्जलिं कृत्वा सारथिं प्रति इदं वचः उवाच—"त्वां च, ककुत्स्थकुलरक्षितां श्रेष्ठां पुरीं, तत्र निवसन्तीं रक्षन्तीं देवताः च, अहं नमस्कृत्य गच्छामि।" "यदा मम वनवासः समाप्तः, राज्ञः ऋणात् विमुक्तः, तदा पुनः मातापित्रोः सह त्वां द्रक्ष्यामि।" तदा सः अश्रुपूर्णलोचनः, दक्षिणं बाहुं उद्धृत्य, दुःखेन मुखं समाकुलं कृत्वा, जनपदवासिनः प्रति इदं वचः उवाच—"यूयं मयि यथोचितं दयां स्नेहं च दर्शितवन्तः, किन्तु दीर्घकालं दुःखं दुःखात् अपि अधिकं—अतः स्वकार्यं साधयित्वा गच्छत।" तं महात्मानं प्रणम्य, प्रदक्षिणीकृत्य, जनाः तीव्रं विलपन्तः तत्र तत्र स्थिताः। एवं तेषां तृष्णया अप्राप्तेषु, रामः तेषां दृष्टेः अपसृत्य, रात्र्यागमे सूर्य इव, प्रस्थितः। ततः सः समृद्धग्रामान् धान्यधनसम्पन्नान्, सत्पुरुषनिवासितान्, निर्भयान्, यूपसंवृतान् अपश्यत्। सः तान् उपवनैः आम्रवाटिकाभिः शोभितान्, सलिलसमृद्धान्, सुखिनः स्वास्थ्ययुक्तान्, पशुसंवृतान् च दृष्टवान्। नरव्याघ्रः सः राज्ञां विशिष्टभूमिषु, ब्राह्मणानां स्वस्तिवाचनैः निनादयन्, रथेन प्रस्थितः। तस्मिन्सुखसंपन्ने रम्ये देशे, रम्योपवनसमाकीर्णे, स्थिराणां श्रेष्ठः, राजसुखयोग्ये राष्ट्रे, विचरन् अगच्छत्। तत्र राघवः दिव्यां गङ्गां ददर्श, या त्रिस्रोतसं, पुण्यां, निर्मलां, निर्गुल्मां, मुनिसेवितां। शोभनैः आश्रमैः संलालितां, समये प्रमोदिताभिः अप्सरभिः भूषितां, तीर्थैः सेवितां। सा नदी देवैः, दानवैः, गन्धर्वैः, किन्नरैः च शोभिता, नागगन्धर्वस्त्रीभिः नित्यं सेव्यमाना। तत्र शतशः दिव्यविहारैः, लक्षशः दिव्योपवनैः, सुरसरः इति ख्यात्या, सुराणां कृते स्वर्गं याति। केषुचित् स्थलेषु सा नदी जलनिनादैः हसितवती, फेनशुभ्रस्मितवदना; अन्यत्र जलपाशैः अलङ्कृता, अन्यत्र चक्रवातैः शोभिता। क्वचित् तीव्रा गभीरवती, अन्यत्र शीघ्रवेगैः विक्षुब्धा; अत्र गम्भीरनिनादेन, तत्र भीषणध्वनिना निनादयन्ती। एवं वाल्मीकिना कृतस्य आदिकाव्यस्य रामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य पञ्चाशः सर्गः समाप्तः।