स राघवः प्रथमं मधुरया सत्यया च वाचा भाषमाणः, महाबलश्च सदा, सौम्यः सर्वजनप्रियः, मनोहररूपधारी शशिनं यथा लोके प्रीतिमान् बभौ। स च पुरुषशार्दूलः मदोन्मत्तगजगमनो महारथः, वनानि विचरन् शोभां ददौ। एवं नगरनार्यः दुःखातुराः, मृत्युसंनिपातमिव भीता, विलपन्त्यः प्रचुक्रुशुः। गृहेषु राघवस्य कृते ताः स्त्रियः क्रोशन्त्यः, सूर्यस्तमसि सन्न्यस्तः, रजनी समुपस्थिताभवत्। दीपानां शान्त्या, कथाकथनविनिवृत्त्या, नगरी तमसा संवृताभूत्। व्यापारीणां व्यापारनिवृत्त्या, हर्षविनाशेन, निवासविनाशेन च, अयोध्या नक्षत्रहीनं नभ इव बभौ। रामस्य दुःखेन ताः स्त्रियः पुत्रस्य वा भ्रातुरिव प्रेषणेन शोकसंतप्ताः, स्वपुत्रेषु शोचन्त्यः, तस्मिन्नेव अधिकं शुचः प्रावर्तयन्। अयोध्या अपि स्तब्धसमुद्रवद्, जलरहितेन सागरेण समा, गीतोत्सवनृत्यवादित्रनिष्क्रियमाणा, हर्षरहिताऽभवत्, विपणीनां च संन्यासः जातः। एवं वाल्मीकिना कृतस्य रामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य अष्टचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। रामः पुरुषशार्दूलः, तस्यां शेषायां रात्रौ, पितुः आदेशं निरन्तरं स्मरन्, दीर्घं मार्गं यातः। स मार्गमास्थाय शुभां रात्रिं व्यतीत्य, प्रभाते देवतां पूजयित्वा, राज्यसीमां अतिक्रान्तवान्। ग्रामान् दूरसीमान्, पुष्पितवनानि च शीघ्रं गच्छन्, उत्तमाश्वैरिव शरैः, दृष्ट्वा अतीत्य ययौ। तत्र ग्रामवासिनां वाचः शृणोति—"दशरथः राजा कामवशं गतः, लज्जां प्राप्नोतु।" "कैकेयी अद्य क्रूरा पापिष्ठा, दुष्टसङ्गता, सीमां लङ्घयित्वा, कठोरं कर्म करोति।" "स धर्मात्मा राजपुत्रः, बुद्धिमान्, दयालुः, यत्नशीलश्च, वनवासाय प्रेष्यते।" "जनकनन्दिनी सीता, या सदा सुखमुपभुक्तवती, कथं दुःखं अनुभविष्यति?" "राजा दशरथोऽनुरागरहितः, निष्पापं प्रियं च रामं जनस्य कृते त्यक्तुमिच्छति।" इत्येवं ग्रामजनवचनानि शृण्वन्, स वीरः कोसलाधिपः शीघ्रं प्रतिपद्य ययौ। ततः वेदश्रुतीं नाम नदीं शुद्धसलिलां तीर्त्वा, अगस्त्यवासमभिमुखं प्रस्थितः। दीर्घं कालं गत्वा, गोमतीं नदीं शीतलसलिलां, गोसंकुलतीरां, समुद्राभिमुखं तीर्त्वा, शीघ्राश्वैः गच्छन् स रामः, स्यान्दिकां नदीं मयूरहंसनिनादितां तीर्त्वा, वैदेहीं समृद्धां भूमिं दर्शयामास, या मनुना इक्ष्वाकवे दत्ता, समृद्धजनपदसंपन्ना च। पुनः पुनः सुमन्त्रं सारथिं संबोधितवान्, तस्य मधुरं मदगजरावं सदृशं वाक्यं श्रावयन्। "कदा पुनः सरयूवनं पुष्पितं प्रतिनिवर्तिष्ये, मातापित्रोः सहितः विचरामि, मृगयां च करिष्ये?" इत्युक्त्वा, "मृगया न खलु मम अत्यन्तं प्रियो विषयः, किन्तु लोकेऽतुल्या सा राजा ऋषिभिः पूज्यते," इति चोक्तवान्। "वनमृगया नृपर्षिभिः क्रीडार्थं कृताऽस्मिन्लोके, धनुर्विदां पुरुषैः यथाकालं काम्यते।" तदर्थं स इक्ष्वाकुवंशजः, तं सारथिं मधुरया वाचा समादिश्य, तेन पन्थानं प्रतिपद्य प्रस्थितवान्। एवं वाल्मीकिना कृतस्य रामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य एकोनचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः प्राज्ञः भ्राता, कोसलं रम्यं विस्तीर्णं च अतिक्रम्य, आयोध्यामभिमुखं सुमन्त्रं प्राञ्जलिः प्राह। "काकुत्स्थान्विते नगरे, त्वां च नगररक्षिणः देवताः च, नमस्कृत्य गच्छामि।" "यदा मम वनवासः समाप्तः, राजऋणात् विमुक्तः, तदा पुनः मातापित्रोः सहितः त्वां द्रक्ष्यामि।" ततः स नेत्राभ्यां अश्रुपूर्णाभ्यां, दक्षिणं बाहुं प्रोत्सार्य, शोकविक्लवमुखः, जनपदवासिभ्यः प्रोवाच—"युष्माभिः मयि यथोचितं सौहार्दं क्रियताम्; दीर्घकालीनं दुःखं पापादपि गुरुतरं—युष्माकं कार्यसिद्धये गच्छत।" तं महात्मानं प्रणम्य, प्रदक्षिणीकृत्य, जनाः भीषणं विलपन्तः तत्र तत्र स्थिताः। तेषां विलपमानानां, तृष्णया तृप्तिमनुप्राप्य, राघवः तेषां दृष्टेः अदृश्यः, रात्र्यागमे सूर्य इव, प्रस्थितः। ततः समृद्धग्रामान्, धान्यधनसम्पन्नान्, उदारशीलजननिवासिनः, निर्भयान्, यूपमालिनीः च दृष्टवान्। तान् उपवनैः आम्रवाटिकाभिश्च भूषितान्, जलसमृद्धान्, तुष्टस्वस्थजनाकीर्णान्, गोसंकुलसेवितांश्च अपश्यत्। स पुरुषशार्दूलः, राजर्षिसंकीर्णेषु, ब्राह्मणस्वरगोष्ठिषु, रथेन तान् जनपदान् अतिक्रान्तवान्। तस्मिन्नेव हृष्टे समृद्धे रम्ये च देशे, स उद्यानसमुच्चये, राजा-भोग्ये, स स्थिराणां श्रेष्ठः, जनपदं प्रतिपद्य ययौ। तत्र राघवः त्रिस्रोतसं दिव्यां गङ्गां दृष्टवान्, या पवित्रा, निर्मला, निर्ग्रन्थिः, मुनिसेविताच च। एवं वाल्मीकिना कृतस्य आदिकाव्यस्य रामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य पञ्चाशः सर्गः समाप्तः।