तदा नगरनारीणां हृदयं दुःखवेगैः पीड्यमानं व्यथितमिव मृत्युं समीपमुपसृतमिवाभवत्। ताः शोकातुराः परस्परं विलपन्त्यः कथयन्ति स्म— “हीनपुण्या वयं दुष्करपरिस्थिताः, विषं पिबाम वा, राघवं अनुयाम वा, अथवा विनाशमेव प्राप्नुयाम। रामः स सीता लक्ष्मणसहितः मिथ्याप्रव्राजितः, अस्मान् भरताय न्यवेदयत्— मृगान् यथा व्याधाय समर्पयेत्। स लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, श्यामवर्णः पूर्णचन्द्राननः, सुप्तक्लीवो रिपुंसूदनः, दीर्घबाहुः कमललोचनः। स एव प्रथमं मधुरं सत्यं च भाषते, महाबलः, सौम्यः, सर्वजनप्रियः, चन्द्रवत् मनोहरदर्शनः। नूनं स पुरुषर्षभः मत्तगजगमनो वनानि रमयिष्यति विचरन्, स महारथः। एवं तासां नगरनारीणां विलपन्तीनां, शोकसन्तप्तानां, भयकम्पितानां, हाहाकारः समुत्पन्नः। गृहेषु राघवाय विलपन्तीनां तासां स्त्रीणां मध्ये, सूर्यः अस्तं गतः, रात्रिरभ्युपेत। दीपानलाः निर्वृत्ताः, संवादाः कथाश्च निवृत्ताः, तमसा संवृतमिव नगरी विरराज। वणिजां व्यापारः शान्तः, हर्षः नष्टः, आश्रयः गतमिव, अयोध्या तारारहितं नभ इव जातम्। तथा रामदुःखदग्धाः स्त्रियः पुत्रमिव भ्रातरं वा प्रव्राजितमिव शोकाकुलाः अश्रूणि मुमुचुः, स्वपुत्रेषु दुःखं प्रपश्यन्त्यः, रामे तु दुःखं अधिकं बभूव। अयोध्या अपि तदा निर्जनसमुद्रवद् शान्ता, गीतनर्तनवादित्रोत्सवानां निवृत्तिः, हर्षः नष्टः, विपणयः अपि संलिनाः। एवं वाल्मीकिना कृतस्य प्राचीनस्य रामायणस्य अयोध्याकाण्डे अष्टचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। ततः पुरुषसिंहः रामः, पितुः शासनं स्मरन्, शेषरात्रिम् अतिवाह्य, दीर्घं मार्गं ययौ। स एव मार्गमनुव्रजन्, शुभां रात्रिं व्यतीत्य, प्रातःकाले देवतां पूज्य, राज्यसीमां अतिक्रान्तवान्। त्वरया ग्रामान् दूरसीमान् पुष्पितवनान् च सः व्यतीयाय, उत्तमाश्वैः क्षिप्रं गतः इव। ग्रामवासिनां वाचः शृणोति स्म— “कष्टं दशरथः कामवशं गतः। अद्य कैकेयी क्रूरा पापिष्ठा, सीमालङ्घिनी, कठोरकर्मा। सा धर्मात्मानं राजपुत्रं, प्राज्ञं, दयालुं, सततमुद्यमं, अरण्ये प्रव्राजयति। कथं जानक्याः सुकुमार्या दुःखभोगो भविष्यति? अहो दशरथः अनुरागरहितः, निर्दोषं प्रियं रामं लोकस्यार्थे त्यक्तुमिच्छति।” एवं ग्रामजनानां वचनानि शृण्वन्, वीरः कोसलनाथः शीघ्रं मार्गं प्रतिपेदे। स तु शुद्धवारिणा वेदश्रुतीं नदीं तीर्त्वा, अगस्त्यवसतिम् अभिमुखं ययौ। दीर्घं कालं यायात्, शीतलसलिलां गोमतीं नदीं गोसङ्घातसेविततीरां च तीर्त्वा, सागराभिमुखं ययौ। शीघ्राश्वैः गोमतीं तीर्त्वा, रामः स्यन्दिकां नदीं प्लवगहंसनिनादितां व्यतीयाय। तत्र रामः वैदेहीं दर्शयामास समृद्धां भूमिं, या मनुना इक्ष्वाकवे दत्ता, समृद्धजनपदाभिर्युक्तां। पुनः पुनः सारथिं सम्बोध्य, श्रीरामः मधुररवः मदगजरुतवत्, तं वाक्यमुवाच— “कदा पुनः सरयूवनं पुष्पितं गत्वा, मातापित्रोः सहिता विचरामि, मृगयां च कुर्यामि?” “न हि मृगयायां सरयूवने अत्यर्थं स्पृहयामि, किन्तु एषा रम्या लोके, राजर्षिभिः मुनिभिश्च पूजिता।” “अत्र हि लोके मृगया राजर्षिणां मनोरथाय कल्पिता, धनुर्विदां पुरुषैः कालेषु काम्या।” ततोऽवगम्य तदर्थं इक्ष्वाकुवंशसम्भवः, मधुरं सारथिं प्रति भाषमाणः, मार्गे प्रस्थितः, तं मार्गं प्रदर्शयन्। एवं वाल्मीकिना कृतस्य आदिकाव्यस्य रामायणस्य अयोध्याकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः समाप्तः। ततः कोसलं रम्यं विशालं च व्यतीयाय, बुद्धिमान् लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, अयोध्यामभिमुखं सारथिं प्रति कृताञ्जलिः उवाच— “त्वां च, ककुत्स्थकुलसंरक्षितां श्रेष्ठां पुरीं च, तत्र स्थितान् देवांश्च, निवसमानांश्च, अहं नमस्कृत्य प्रयामि। यदा मम वनवासः समाप्तः भविष्यति, राज्ञः ऋणं मुक्त्वा, तदा पुनः मातापित्रोः सहितः त्वां द्रक्ष्यामि।” ततोऽश्रुपूर्णलोचनः, दक्षिणहस्तमुत्तोल्य, दुःखार्तमुखः जनपदवासिनः प्रति वचनमुवाच— “यूयं यथायोग्यं मयि दयां करोत, परं दीर्घकालदुःखं पापात् अपि घोरतरम्— अतः स्वार्थसिद्धये प्रतिगच्छत। तं महात्मानं प्रणम्य प्रदक्षिणीकृत्य, जनाः विलपन्तः तत्र तत्र स्थिताः। तासां तादृशं विलापनं श्रुत्वा, न तृप्ताः तं दृष्ट्वा, राघवः रात्र्यागमे सूर्य इव दृष्टेः अन्तर्धाय ययौ। तत्र सः समृद्धग्रामान्, धान्यधनसम्पन्नान्, दानशीलजनोपेतान्, निर्भयान्, यज्ञशालाभिरलङ्कृतान् अपश्यत्। तान् उपवनैः आम्रवाटिकाभिश्च भूषितान्, वारिसम्पन्नान्, सन्तुष्टस्वस्थजनाकीर्णान्, पशुसंघैः सेवितानपि दृष्टवान्। एवं वाल्मीकिना कृतस्य प्रथमे महाकाव्ये रामायणे अयोध्याकाण्डे पञ्चाशः सर्गः समाप्तः।