रामस्य वनवासगमने निष्क्रान्ते, नगरजनाः शोकसम्भ्रान्तचित्ताः दुःखेन व्याकुलाः, परस्परं विलपन्त्यः इत्येवमूचुः— "रामे निष्क्रान्ते राजा जीवितुं न शक्नोति; दशरथस्य निधनानन्तरं विनाश एव स्यादिति निःसंशयं जानिमः। हे नष्टपुण्ये दारिद्र्यपीडिते! विषं पिब वा, राघवं अनुयाहि वा, अथवा सर्वथा नष्टिं प्राप्नुहि। रामः सत्यवधेन सीतया लक्ष्मणेन च सह वनं गतः, अस्मान् भरताय न्यवेदयत्, यथा मृगान् व्याघ्राय दद्यात्। यः लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, श्यामवर्णः, पूर्णचन्द्राननः, सुप्तकण्ठः, रिपूनां विनाशकः, दीर्घबाहुः, पद्मलोचनः सः— स एव पूर्वं मधुरं सत्यं वदति, महाबलश्च, सौम्यः, सर्वजनप्रियः, चन्द्रवत् दर्शनीयः। नूनं स पुरुषसिंहः, मातङ्गगमनः, वनानि विचरन् शोभयिष्यति, स महारथः।" एवं नगरस्त्रियः शोकदुःखपीडिताः, मृत्युं समीपमिव मन्यमानाः, प्रजगदुः। ताः स्वगृहेषु राघवाय विलपन्त्यः, सूर्येऽस्तं गते, रात्रिर्जगाम। अग्नयः शान्ताः, कथाः संवादाश्च न विराजन्त, नगरी तमसि संवृता इव बभौ। व्यापारीणां वणिजां वस्तूनि शान्तानि, हर्षो नष्टः, शरणं नास्ति, अयोध्या ताराहीनमिव नभः बभूव। एवं रामकारणात् स्त्रियः पुत्रे भ्रात्रि वा प्रव्राजिते इव दुःखिता विलपन्त्यः, स्वपुत्रेषु शोकं कुर्वन्त्यः, रामे तु ततोऽधिकं शोचन्त्यः, शोकविह्वलाः बभूवुः। अयोध्या अपि, जलहीनसागरमिव, गीतनर्तनवादित्रोत्सवानां शमनेन, हर्षविनाशेन, विपणीनां रोधनात्, निस्तब्धा बभूव। एवं रामे दुःखिता नगरी, स्त्रीणां विलापैः व्याप्ता, इत्ययोध्याकाण्डस्य अष्टचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। रामः तु पुरुषव्याघ्रः, पित्रादेशं स्मरन्, शेषरात्रौ दीर्घं पन्थानमत्यक्रमत्। स यत्र यत्र गच्छन्, शुभा रात्रिः व्यतीयाय; प्रभाते तु देवतान् पूजयित्वा, राज्यसीमां अतिक्रान्तवान्। स शीघ्रगामिभिः अश्वैः ग्रामान् दीर्घसीमान्, पुष्पितवनान् च, शरानिव सन्दृष्टवान्। तत्र ग्रामवासिनां वाचः शृणोति स्म— "हन्त, राजा दशरथः कामवशं गतः, लज्ज्यः। कैकेयी अद्य क्रूरा, पापिष्ठा, पापकर्मणा संयुता, सीमालङ्घिनी, कठोराचरणा। सा धर्मात्मानं राजपुत्रं, बुद्धिमन्तं, दयालुं, सततं यत्नशीलं, वनवासाय प्रेषयति। कथं जनकात्मजा सीता, या सुखे स्थिता, दुःखं सहिष्यते? हा, राजा दशरथः अनुरागहीनः, निर्दोषं प्रियं पुत्रं रामं जनानां कृते त्यक्तुमिच्छति।" एवं ग्रामजनवचनं श्रुत्वा, स वीरः कोसलाधिपः शीघ्रं पन्थानमत्यगच्छत्। अथ स वेदश्रुतीं नाम नदीं शुद्धवारिणीं तीर्त्वा, अगस्त्यवासभूमिं प्रति जगाम। दीर्घं कालं यात्वा, गोमत्याः शीतलवारिण्याः गवां च चरितसमीपां नदीं तीर्त्वा, समुद्राभिमुखं प्रस्थितः। ततः शीघ्रगामिभिः अश्वैः गोमतीं तीर्त्वा, स्यन्दिकां नदीं मयूरहंसनिनादयुतां अतिक्रम्य, रामः वैदेहीं तां भूमिं दर्शयामास, या पूर्वं मनुना इक्ष्वाकवे दत्ता, समृद्धराज्ययुक्ता। स पुनः पुनः सारथिं सम्बोधितवान्, यस्य स्वरः मदोत्कण्ठितहंसरव इव श्राव्यः। स उवाच— "कदा पुनः सरयूतीरं पुष्पितवनं प्रतिनिवृत्त्य, मातृपित्रसमेतः, विचरिष्यामि, मृगान् च मर्षयेयम्?" पुनः उवाच— "न हि सरयूवनमृगया अतिवाञ्छनीया, तत्रापि हि क्रीडा लोके अनुपमास्ति, या राजर्षिभिः मुनिभिश्च पूज्यते। अस्मिन्लोके हि वनमृगया राजर्षिणां क्रीडार्थं विधीयते, धनुर्विदां समये वाञ्छिता।" इत्येवं इक्ष्वाकुवंशजः तं हेतुमवगम्य, मधुरं सारथिं प्रति उक्त्वा, पन्थानं प्रति प्रस्थितः। एवं नवचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। रामः तु लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, बुद्धिमान्, कोसलां विशालां रम्यां च अतिक्रम्य, अयोध्यां प्रति प्रयाणे, अञ्जलिं कृत्वा सारथिं सम्बोधितवान्। स उवाच— "त्वां च, ककुत्स्थरक्षितां श्रेष्ठां नगरीं च, ये च त्वयि निलयन्ति रक्षन्ति च देवताः, तान् सर्वान् अहं नमस्कृत्य गच्छामि। यदा मम वनवासः समाप्तः, राज्ञे ऋणमुक्तः स्याम्, तदा पुनः मातृपित्रसमेतः त्वां द्रक्ष्यामि।" तदा स नेत्राभ्यां अश्रुपूरिताभ्यां, दक्षिणभुजमुत्क्षिप्य, दुःखार्द्रवदनः, जनपदवासिनः सम्बोधितवान्— "यूयं मयि यथोचितं अनुकम्पां दयां च अदत्त; दीर्घकालदुःखं तु पापात् अपि गुरुतरं; अतः स्वकार्यसिद्धये गच्छत।" ते तु महात्मानं प्रणम्य प्रदक्षिणीकृत्य, भीषणं विलपन्तः तत्र तत्र स्थिताः। तेषां तु तद्विलापं श्रुत्वा, तृष्णया न तृप्ताः, राघवः रात्रौ सूर्य इव दृष्टिपथात् अपक्रम्य गतः। स तु धनधान्यसमृद्धान् ग्रामान् दृष्टवान्, येषां जनाः दानशीलाः धर्मिष्ठाश्च, निर्भयाः, शोभनाः, यज्ञशिलास्तम्भैः संवलिताः। एवं पंचाशः सर्गः समाप्तः। इति वाल्मीकिप्रणीतस्य आदिकाव्यस्य रामायणस्य अयोध्याकाण्डे एते सर्गाः समाप्यन्ते।