सर्वं दुःखितं, निराधारं, अनाथं च जातम्। कैकेयी कारणेन सर्वं शीघ्रं विनाशं गमिष्यति। रामे वनवासं गतवति, राजा दशरथः न जीविष्यति; दशरथस्य निधनात् विनाशः निश्चितः। हे पुण्यहीनाः, दुर्दशायाम् स्थिताः, विषं पिबेत, अथवा राघवम् अनुसरन्तु, अन्यथा विस्मृतिम् गच्छन्तु। रामः, मिथ्या वनवासे स्थितः, सीतया लक्ष्मणेन च सह गच्छन्, भरताय नोऽस्मान् दत्त्वा गच्छति, यथा पशवः व्याघ्राय समर्पिताः। रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, श्यामवर्णः, पूर्णचन्द्रमुखः, गूढकण्ठः, शत्रूनां विनाशकः, दीर्घबाहुः, पद्माक्षः च अस्ति। सः प्रथमं मधुरं, सत्यं च भाषते, महाबलः, सौम्यः, सर्वजनप्रियः, चन्द्रवत् मनोहरः। नूनं सः पुरुषसिंहः, मदोन्मत्तगजगमनः, वनानि विचरन् शोभयिष्यति, महारथः। एवं नगरनार्यः दुःखेन पीडिताः, मृत्युवत् भीताः, विलपन्त्यः आक्रन्दन्। राघवाय गृहेषु विलपन्त्यः स्त्रियः, सूर्यास्तमयं कृत्वा रात्रिः आगच्छत्। दीपाः निपीताः, कथाः मौनं प्राप्ताः, नगरं तमसि संवृतम् इव दीप्तिम् ददौ। व्यापारीणां वस्तूनि निस्तब्धानि, हर्षः नष्टः, आश्रयः गतः, अयोध्या तारा-रहिताकाशमिव अभवत्। एवं रामस्य दुःखेन स्त्रियः पुत्रं वा भ्रातृं वा गच्छन्तम् इव शोकमूर्च्छिताः, स्वपुत्रेषु दुःखिताः, तस्य दुःखं तु अधिकम्। अयोध्या महानदीवत् मौनम् अभवत्, यस्य जलं शुष्कम्, गीतानि, उत्सवाः, नृत्यं, वाद्यं, हर्षः, विपणयः च नष्टाः। एवं रामाय दुःखिता स्त्रियः शोकमूर्च्छिताः अभवन्। अयोध्या काण्डस्य अष्टचत्वारिंशः सर्गः वाल्मीकिना महाकाव्ये रामायणे समाप्तः। रामः पुरुषसिंहः, शेषरात्रौ दीर्घं मार्गं यायमानः, सततं पितुः आज्ञां स्मरन्। सः मार्गे गच्छन्, शुभा रात्रिः व्यतीता, प्रातःकाले पूजां कृत्वा राज्यसीमां अतीत्य गच्छति। ग्रामान् दूरसीमान्, पुष्पितवनानि शीघ्रं गच्छन्, तानि दृष्ट्वा, उत्तमाश्वैः क्षिप्तबाणानिव। ग्रामवासिनां वाचः श्रुणोति—"दशरथः कामवशं गतः, लज्जां गच्छतु।" "कैकेयी अद्य क्रूरा, पापिनी, दुष्टव्रता, सीमां लङ्घयित्वा कठोरं वर्तते।" "सः धर्मात्मा राजपुत्रः, बुद्धिमान्, दयालुः, यत्नशीलः, वनवासे प्रेष्यते।" "सीता जनकनन्दिनी, यः सुखं प्राप्तवती, दुःखं कथं अनुभविष्यति?" "राजा दशरथः अनार्तः, रामं निर्दोषं, प्रियं पुत्रं, जनानां कृते त्यक्तुम् इच्छति।" ग्रामजनस्य वचनं श्रुत्वा, वीरः कोसलनाथः शीघ्रं गच्छति। ततः वेदश्रुती नदीं, शुद्धवारिणीं, अतीत्य अगस्त्यवासं प्रति प्रस्थितः। दीर्घं गत्वा, गोमती नदीं, शीतवारिणीं, गोमयीं, समुद्राभिमुखं गच्छति। गोमतीं शीघ्राश्वैः अतीत्य, रामः स्यन्दिकां नदीं, मयूरहंसनिनादितां, गच्छति। रामः वैदेह्यै मनुना इक्ष्वाकवे दत्तां समृद्धभूमिं दर्शयति, यत्र राज्याः संपन्नाः। पुनः सारथिम् उपादिश्य, रामः, मदोत्कण्ठारवस्वननिव, मधुरं वचनं ब्रूते—"कदा पुनः सरयूनदीकान्ते वनं पुष्पितं गच्छन्, माता-पितृभ्यां सह विहरिष्यामि?" "मया सरयूनदीकान्ते मृगयायां नातिरुचिः, तथापि सा सुखा लोके, राजर्षिभिः पूजिता।" "इह मृगया राजर्षिणां सुखाय व्यवस्थितः, धनुष्मद्भिः यथाकालं कामिता।" ततः इक्ष्वाकुवंशजः, तं हेतुम् ज्ञात्वा, मधुरं सारथिम् उपादिश्य, तं मार्गं प्रस्थितः। अयोध्या काण्डस्य एकोनचत्वारिंशः सर्गः वाल्मीकिना महाकाव्ये रामायणे समाप्तः। कौशलदेशं रम्यं विस्तीर्णं गत्वा, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः, बुद्धिमान्, अयोध्यानगरे प्रस्थितः, संयुक्तहस्तः सारथिम् उवाच। "त्वां, काकुत्स्थवंशरक्षितं श्रेष्ठं नगरं, तत्र स्थितान् देवतान् च, नमः कृत्वा गच्छामि।" "यदा वनवासः समाप्तः, राज्ञः ऋणं मुक्तः, तदा मातापित्रोः सह त्वां पुनः द्रक्ष्यामि।" ततः, अश्रुपूरितनेत्रः, दक्षिणहस्तं उत्तोल्य, दुःखितमुखः, जनपदजनं प्रति वचनं उवाच। "यूयं मम अनुकम्पां, स्नेहं च यथायोग्यं दर्शितवन्तः; दीर्घकालदुःखं पापात् अधिकम्—अतः गच्छत, यथा स्वार्थः सिद्ध्यति।" महात्मानं नमस्कृत्य, प्रदक्षिणं कृत्वा, जनाः अत्यन्तं विलपन्तः तत्र तत्र स्थिताः। एवं तेषां आकाङ्क्षायाम् अतृप्ताः, राघवः तेषां दृष्टेः गच्छति, यथा रात्र्यागमे सूर्यः अस्तं गच्छति। अयोध्या काण्डस्य पञ्चाशः सर्गः वाल्मीकिना आदिकाव्ये रामायणे समाप्तः।