अयोध्यानगर्यां दुःखेन पीडिताः स्त्रियः, तत्र निवसन्त्याः जनस्य अशुभभावनया, चित्तविक्षेपेण च, कः सुखं प्राप्नुयात् इति विचारयन्ति स्म। यदि कैकेयी अधर्मेण, अनाथवत् राज्यं पालयति, तर्हि न जीवितस्य, न पुत्राणां, न वित्तस्य कापि प्रीति अस्ति। या स्वस्य पुत्रं पतिं च परित्यज्य, केवलं राज्यलाभाय प्रवृत्ता—सा कैकेयी, कुलपङ्कः, अन्यं कं न परित्यजेत्? वयं कैकेय्याः अधीनाः सेवकवत् राज्ये न वसामः; या जीवति, तस्यां सह पुत्रैः अपि वासं शप्तुम् इच्छामः। या राज्यपुत्रं निर्गम्य, तस्यां क्रूरायां, अधार्मिकायां सह कः सुखेन जीवेत्? कैकेय्याः कारणेन सर्वं दुःखितं, अनाथं, निरुपेक्षं च जातम्; शीघ्रं सर्वं नश्यिष्यति। रामे वनं गतवति, राजा न जीविष्यति; दशरथस्य निधनानन्तरं विनाशः अवश्यम् आगमिष्यति। हे दीनाः, पुण्यहीनाः, विषं पिब, अथवा राघवम् अनुगच्छ, अन्यथा नाशं गच्छ। रामः, मिथ्या वनवासेन, भार्यया लक्ष्मणेन च सह, अस्मान् भरताय समर्प्य गतः—मृगान् यथा व्याघ्राय दद्यात्। रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, श्यामवर्णः, पूर्णचन्द्रवदनः, गूढजत्रुः, रिपून् विनाशयन्, दीर्घबाहुः, कमललोचनः, सः प्रथमं मधुरं सत्यं च भाषते, महाबलः, सौम्यः, सर्वजनप्रियः, चन्द्रवत् मनोहरः। स एव पुरुषर्षभः, मत्तगजेन्द्रगमनः, वनानि रमयन् विचरिष्यति, सः महारथः। एवं नगरस्त्रियः, रामस्य वियोगदुःखेन संतप्यमानाः, मृत्युसंनिकर्षवत् भयाकुलाः, क्रन्दन्ति स्म। गृहेषु राघवस्य कृते विलपन्त्यः, अस्तं गतसूर्ये, रात्रिः आगता। वह्नयः शान्ताः, कथाः मौनम् उपगता, नगरम् अन्धकारेण आच्छन्नम् इव बभौ। वणिजां व्यापारः उपशमितः, हर्षः नष्टः, आश्रयः अप्राप्तः, अयोध्या तारा-रहितं नभः इव जातम्। रामस्य वियोगेन संतप्ताः, स्त्रियः पुत्रवत्, भ्रातृवत् च शोकमग्नाः, आत्मनः पुत्रेषु दुःखात् अपि अधिकं तस्मिन् शोकम् अन्वभवन्। अयोध्या सागरवत् निस्तब्धा अभवत्, यस्य जलानि उपशुष्कानि; गीतानि, उत्सवाः, नृत्यानि, वाद्यानी च मौनानि, हर्षः नष्टः, विपणयः अपि संन्यस्ताः। एवं अयोध्याकाण्डस्य अष्टचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। रामः, पुरुषसिंहः, तस्यां शेषरात्र्यां दीर्घमार्गं गतः, पितुः आज्ञां स्मरन्। सः यत्र यत्र गच्छति, शुभा रात्रिः व्यतीता; सः प्रभातकाले सन्ध्यां उपास्य, राज्यसीमां अतिक्रान्तः। सः शीघ्रं ग्रामान्, दूरसीमान्, पुष्पितवनान्, त्वरितः अतीत्य, तान् दृष्ट्वा, उत्तमाश्वैः तीरितबाणवत् गतवान्। ग्रामवासिनां वाचः अपि शृणोति स्म—“धिक् दशरथं राजानं, कामवशं गतः।” “हा, अद्य कैकेयी क्रूरा, पापिष्ठा, दुष्टव्रता, मर्यादाभङ्गिनी, कठोरवृत्ता।” “सा धर्मात्मानं, बुद्धिमन्तं, करुणावन्तं, उद्योगिनं राजपुत्रं, वनवासाय प्रेषयति।” “सीता जनकनन्दिनी, या सदा सुखानि अनुभूता, कथं दुःखं अनुभविष्यति?” “हा, दशरथः अननुग्राही, जनहिताय निर्दोषं प्रियं रामं त्यक्तुम् इच्छति।” एतानि ग्रामजनानां वचनानि श्रुत्वा, वीरः कोसलाधिपः शीघ्रं मार्गं प्रपद्यते स्म। अनन्तरं सः वेदश्रुत्याख्यां पुण्यसलिलां नदीं तीर्त्वा, अगस्त्यवासभूमिं प्रति प्रस्थितः। चिरं गत्वा, गोमतीं नदीं, या शीतलसलिलां, गवां चारणप्रियां, समुद्राभिमुखं तीर्त्वा गतः। ततः शीघ्रैः अश्वैः गोमतीं तीर्त्वा, रामः स्यन्दिकां नदीं, या मयूरहंसनिनादितां, अतीत्य प्रस्थितः। रामः वैदेहीं दर्शयति स्म—सा भूमिः या मनुना इक्ष्वाकवे दत्ता, समृद्धराज्यान्विता। पुनः पुनः सारथिं प्रति, हरिणहंसस्वरः श्रीरामः इदं वचनम् अब्रवीत्—“कदा पुनः सरयूतीरवनं पुष्पितं गमिष्यामि, मातापित्रोः सह संगतः विचरन् मृगयां करिष्यामि?” “मृगयायाः प्रति अतीव स्पृहां न करोमि, किन्तु सा रम्या लोके, राजर्षिभिः, मुनिभिः च पूजिता।” “वने मृगया हि राजर्षीणां सुखाय कल्पिता, धनुर्विदां पुरुषैः काले स्पृह्यते।” इक्ष्वाकुवंशजः, तदर्थं विज्ञाय, मधुरं सारथये वदन्, तस्मिन् पन्थानि प्रस्थितः, निर्दिशन् च। एवं अयोध्याकाण्डस्य एकोनपञ्चाशः सर्गः समाप्तः। रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः, बुद्धिमान्, कोसलदेशं रमणीयं विशालं च तीर्त्वा, हस्तौ अञ्जलिकृत्य, अयोध्यायाः अभिमुखे सारथये इदं वचनम् अब्रवीत्—“त्वां त्यजामि, हे श्रेष्ठे नगरे, ककुत्स्थवंशरक्षिते, ये च त्वां रक्षन्ति, निवसन्ति च, तान् देवतान् अपि त्यजामि।” इत्येतत् वाल्मीकिमुनेः प्राचीनमहाकाव्ये रामायणे अयोध्याकाण्डे वर्णितं, श्लोकानां अनुक्रमेण, एकस्मिन् प्रवाहेण सम्यक् संक्षिप्यते।