महात्मनः अस्माकं प्रभोः छाया सुखदा इव सर्वेषां जनानां रक्षिता शरण्यः प्राप्यश्च स एव। तं विना कः सुखमवाप्नुयात्? नगरनारीणां दुःखितानां हृदये, “वयं सीतां सेविष्यामः, भवन्तः राघवं सेवन्ताम्,” इति स्वैः पतिभिः सह विविधानि वचनानि उच्यन्ते स्म। राघवः वनमध्यगतानां भवतां कल्याणं च रक्षणं च करिष्यति; सीता च स्त्री सती, एतेषां जनानां हितं च रक्षणं च करिष्यति। अस्मिन् अप्रिये निवासे, चिन्तितजनसमूहे, विक्षिप्तचित्तेषु च, कः सुखं लभेत? यदि कैकेयी अधर्मेण अनाथवत् राज्यं करिष्यति, तर्हि न जीवितं न पुत्राः न वित्तं नः किञ्चिद् अपि प्रीयते। या पुत्रं पतिं च परित्यज्य राज्यकामनया तिष्ठति, तस्याः कुलपङ्कायाः कैकेय्याः कोऽन्यः न परित्यज्येत? न वयं कैकेय्याः अधीनाः दासत्वेन राज्ये स्थास्यामः; सा यावत् जीवति, पुत्रैः सह जीवितमपि गर्हयामः। या राजपुत्रं निर्वासयति तां क्रूरां दुष्टां धर्महीनां स्त्रियम् उपलभ्य कः सुखेन जीवेत्? सर्वं दुःखितं, अनाथं, अनाथवत्, कैकेय्या कारणेन शीघ्रं विनाशं गमिष्यति। रामे वनं गतवति राजा न जीविष्यति; दशरथस्य निधनानन्तरं विनाश एव भविष्यति। “हे पुण्यहीनाः, क्लेशिताः, विषं पिबत; अथवा राघवमनुसर; अथवा विनाशं गच्छ,” इति। रामः मिथ्यया निर्वासितः सीतया लक्ष्मणेन सह, भरताय नः मृगानिव व्याघ्राय समर्पितवान्। लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता रामः श्यामवर्णः पूर्णचन्द्राननः, गुड्ग्रिवः, रिपुघ्नः, दीर्घबाहुः, पद्मलोचनः। सः पूर्वं मधुरं सत्यं च भाषते, महाबलः, सौम्यः, सर्वजनप्रियः, चन्द्रसमानदर्शनः। नूनं सः पुरुषर्षभः, मत्स्यगजगमनेन वनानि शोभयिष्यति, सः महारथः। एवं नगरनार्यः शोकेन पीडिताः, मरणमिव प्राप्नुवन्त्यः, विविधानि विलपन्ति। गृहेषु राघवस्य कृते विलपन्त्यः स्त्रियः, सूर्यास्तमिते रात्र्यागमे च। दीपान् निपीत्य, संवादकथाः उपशम्य, नगरी तमसा आवृतैव विरराज। वणिजां व्यापारः उपराम, हर्षः नष्टः, शरणं नास्ति, अयोध्या नक्षत्ररहितमिव नभः अभवत्। एवं रामस्य कृते दुःखिता नार्यः पुत्रस्य वा भ्रातुः वा गमनस्य शोकवत् शोचन्त्यः, स्वपुत्रेषु दुःखं कृत्वापि तस्मिन् अधिकं शोचन्ति स्म। अयोध्या सागर इव शुष्कजलसमुद्रः, गीतोत्सवाद्युपशान्ता, हर्षरहिताः, विपणयः निगूढाः, मौन्यमेव जग्राह। इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे अष्टचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। रामः पुरुषसिंहः, पितुः शासनं स्मरन्, शेषरात्रौ दीर्घं मार्गं ययौ। यत्र यत्र यायात्, शुभा रात्रिः व्यतीता, प्रभाते पूजिते, सः राज्यसीमां अतिक्रान्तः। ग्रामान् दूरसीमान्, पुष्पितवनानि शीघ्रं ययौ, उत्तमानां अश्वानां वेगेन इव। ग्रामवासिनां वाचः शृणोति—“हन्त, दशरथः कामवश्यः, लज्जा तस्य। कैकेयी पापिष्ठा, दुष्टकर्मा, सीमां लङ्घयित्वा क्रूरम् आचरति। सा धर्मात्मानं राजपुत्रं, बुद्धिमन्तं, दयालुं, यथोचितं वनं प्रेषयति। कथं सीता जनकात्मजा, सुखसंवृद्धा, दुःखं प्राप्स्यति? दशरथः अनार्यः, रामं निर्दोषं प्रियं च पुत्रं जनानां कृते त्यक्तुमिच्छति।” इति ग्रामजनवचनानि शृण्वन्, वीरः कोसलाधिपतिः शीघ्रं ययौ। ततः सः वेदश्रुतीं नाम नदीं शुद्धजलां तीर्त्वा अगस्त्यवासं देशं प्रति प्रस्थितः। दीर्घं मार्गमुपगम्य गोमतीं नदीं शीतलजलां, गोमयकूलां, समुद्राभिमुखं तीर्त्वा, शीघ्राश्वैः सः स्यन्दिकां नदीं, मयूरहंसनिनादितां, अतिक्राम्य जगाम। रामः वैदेहीं दर्शयामास, या भूमिः मनुना इक्ष्वाकवे दत्ता, समृद्धराज्यान्विता। पुनः पुनः सारथिं प्रति मधुरस्वरेण हंसमदगन्धिनि कण्ठेन इदम् उवाच—“कदा पुनः सरयूवनं पुष्पितं प्रतिनिवर्तिष्ये, मातापित्रोः सहितः विचरन् मृगयां करिष्यामि?” “न मृगयायाः सरयूवनेऽत्यन्तं स्पृहयामि; तु एषा प्रीतिर्लोकेऽनुपमा, राजर्षिभिः मुनिभिश्च पूजिता।” “इह लोके मृगया राजर्षीणां रमणीयायै विधीयते, धनुर्धरैः पुरुषैः काले स्पृह्यते च।” इति इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः रामः तं भावं ज्ञात्वा मधुरं सारथये वाचं ब्रूयुः, तत्पथं प्रति प्रस्थितः, आदेशं ददौ।