तदा नगरनार्यः स्वपत्यून् इदं वचनं समुच्युः — “स वीरः महाबाहुः दशरथात्मजः; नातिदूरं गतः राघवः, तस्मात् वयं तम् अनुसरामः। अस्माकं प्रभोः महात्मनः छाया शीतला, स एव रक्षिता, शरण्यः, गम्यश्च एषां जनानाम्। वयं सीतां सेविष्यामः, भवन्तः राघवम्;” इति दुःखिता नगरस्त्रियः स्वपत्यून् विविधं वचनं अब्रुवन्। “राघवः वनं गतः भवतां कल्याणं रक्षिष्यति; सीता च स्त्री एषां जनानां सुखं च रक्षां च करिष्यति। कः वा अत्र अशोभने निवासे, दुःखिते, उद्विग्नचित्ते, प्रमत्तजनसमाकुले, सुखं प्राप्नुयात्? यदि कैकेयी राज्यं धर्मविहीनं, अनाथवत्, पालयेत्, तर्हि न जीवनस्य न पुत्राणां न वित्तस्य कापि प्रीतिः अस्ति। या पुत्रं पतिं च परित्यज्य राज्यलाभं इच्छति, तां कुलपांकां कैकेयीं कः अन्यः न परित्यजेत्? वयं कैकेय्याः राज्ये दासवत् न स्थास्यामः; जीवन्त्यां तस्यां पुत्रैः सह वासमपि गर्हयामः। या राजा पुत्रं निर्गमयति, तां क्रूरां पापिनीं दृष्ट्वा कः सुखेन जीवेत्? सर्वं दुःखितं, अनाथं, अगोप्यं जातम्; कैकेय्या कारणेन शीघ्रं सर्वं विनशिष्यति। रामे वनं गते राजा जीवितुं न शक्यति; दशरथस्य निधनं पश्चात् विनाशः निश्चितः। हे पापिनः, विषं पिबत, अथवा राघवम् अनुसरथ, अथवा नश्यत। रामः मिथ्या वनवासाय सीतया लक्ष्मणेन च सह नीतः, अस्मान् भरताय दत्तवान्, यथा मृगाः व्याघ्राय। स लक्ष्मणाग्रजः श्यामवर्णः पूर्णचन्द्राननः, सुपीनः, रिपूनां नाशकः, दीर्घबाहुः, पद्मलोचनः— स एव। स एव प्रथमं मधुरं सत्यं वदति, महाबलः, सौम्यः, सर्वजनप्रियः, मनोहरदर्शनः शशिन इव। नूनं स पुरुषसिंहः, मत्तगजगमनः, वनानि विचरन् वनानि शोभयिष्यति, स महारथः।” एवं नगरस्त्रियः दुःखिताः, मृत्युसन्निकर्षेण भीतानिव, राघवस्य कृते विलपन्त्यः चुक्रुशुः। गृहेषु राघवस्य कृते विलपन्तीः स्त्रियः, अस्तं गतसूर्ये, रजन्युपस्थितायाम्। अग्नयः शान्ताः, कथाः निःशब्दाः, नगरी तमसा आवृता इव बभूव। व्यापारीणां वस्तूनि स्तब्धानि, हर्षः नष्टः, आश्रयः गतो, अयोध्या तारा-रहितं नभ इव बभूव। एवं रामस्य कृते दुःखार्ता नार्यः पुत्रवियोगे वा भ्रातृवियोगे वा शोकार्ता इव, स्वपुत्रेषु दुःखिता अपि तस्मिन् अधिकं शुचः प्रजग्मुः। अयोध्या अपि सागर इव निर्जलः, गीतनृत्यवाद्य-उत्सवाः प्रशान्ताः, हर्षो नष्टः, विपणयः अपि निःशब्दाः। एवं रामस्य कारणात् स्त्रियः दुःखार्ता इव पुत्रस्य भ्रातुः वा वियोगे, शोकार्ता अपि तस्मिन् अधिकं शुचः प्रजग्मुः। एवं वाल्मीकिना प्रणीते महाकाव्ये रामायणे अयोध्याकाण्डे अष्टचत्वारिंशः सर्गः। ततः पुरुषसिंहः रामः शेषरात्रिं महान्तं पन्थानं यात्वा, पितुः वचनं पुनः पुनः स्मरन् अग्रे जगाम। स यत्र यत्र गतवान्, तत्र शुभा रात्रिः व्यतीयाय; स प्रभाते पूजिते, राज्यस्य सीमां अतीत्य जगाम। स शीघ्रगामिभिः अश्वैः ग्रामान् दूरसीमान्, वनानि पुष्पितानि च, इवेषुभिः अश्वैः इव, शीघ्रं व्यतीत्य ददर्श। ग्रामवासिनां वाचः अपि स शृणोति— “दशरथः कामवशं गतः, तस्य निन्दा अस्तु।” “हन्त, अद्य कैकेयी क्रूरा पापिष्ठा, दुष्टसंगता, मर्यादाभङ्गिनी, कठिनं वर्तते।” “सा धर्मात्मानं राजपुत्रं, बुद्धिमन्तं, दयालुं, यत्नशीलं, वनवासाय प्रेषयति।” “कथं जनकात्मजा सीता, या सुखं अन्वभूत्, अद्य दुःखं अनुभविष्यति?” “हाय, दशरथोऽनुरागहीनः, निर्दोषं प्रियं पुत्रं रामं जनस्य कृते त्यक्तुमिच्छति।” एवं ग्रामजनानां वचनानि श्रुत्वा, वीरः कोसलाधिपः शीघ्रं पन्थानं ययौ। ततः वेदश्रुतीति नाम नदीं शुद्धजलां तीर्त्वा, अगस्त्यवासं देशं प्रति प्रस्थितः। दीर्घं कालं गत्वा, शीतलसलिलां गोमतीं नदीं गवां च चरितां तीर्त्वा, सागरं प्रति जगाम। ततः शीघ्रगामिभिः अश्वैः गोमतीं तीर्त्वा, स्यन्दिकां नदीं मयूरहंसनिनादितां अतीत्य जगाम। स रामः वैदेहीं दर्शयामास, तां समृद्धां भूमिं या मनुना इक्ष्वाकवे दत्ता, समृद्धराज्यानि यत्र आसीत्। पुनः पुनः सारथिं प्रति, हंसमदस्वननिभेन स्वरेण, रामः वाक्यमब्रवीत्— “कदा पुनरहम् सरयूतीरे पुष्पिते वने प्रत्यागमिष्यामि, मातृपित्रोः सहितः विचरन् मृगयानं करिष्यामि?” “न अहं सरयूवने मृगयायाम् अत्यर्थं स्पृहयामि; तथापि सा प्रीतिर्लोके अनुपमा, राजर्षिभिः मुनिभिश्च पूजिता।” “हि, अस्मिन्लोके मृगया राजर्षीणां विनोदाय विधीयते, धनुर्विदां पुरुषैः काले स्पृह्यते।” एवं स रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह पितुः वचने स्थित्वा, ग्रामान् वनानि च शीघ्रं व्यतीयाय, ग्रामजनानां दुःखपूर्णं वचनं शृण्वन्, नद्यः तीर्त्वा, सागरस्य दिशं प्रति प्रस्थितः।