शृणु, कथां दिव्यां रामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य, यथा वाल्मीकेः श्लोकानां अनुक्रमेण प्रवहन्ति। गिरिशिखरस्थाः वृक्षाः राघवस्य मनः प्रमोदं जनयन्ति; यत्र यत्र रामः तिष्ठति, तत्र न भयम्, न च पराजयः सम्भवति। स वीरः, दीर्घबाहुः, दशरथस्य पुत्रः; तस्मात्, यावत् सः दूरं न गतः, तावत् राघवम् अनुसरामः। अस्य महात्मनः प्रभोः छाया सुखदायिनी, सः रक्षकः, शरणम्, गन्तव्यः च एतेषां जनानां। सीतायाः सेवा करिष्यामः, त्वं राघवस्य सेवा कुर्यात्—इत्येवं दुःखिता नगरनार्यः स्वपत्नीन् प्रति विविधानि वचनानि अब्रुवन्। राघवः वनमध्ये भवतः श्रेयः, रक्षां च करिष्यति; सीता च, स्त्री, एतेषां जनानां हितं, रक्षां च दास्यति। कः इह अशुभे निवासे, अशान्तजनैः, व्यग्रचित्तैः सह, सुखं प्राप्नुयात्? यदि कैकेयी राज्यं अधर्मेण, अप्रबन्धवत्, धारयति, तर्हि जीवने किं मूल्यं? न पुत्राः, न वित्तम्। या पुत्रं पतिं च परित्यज्य, केवलं राज्यलाभाय यत्नं कृतवती, सा कैकेयी, कुलस्य कलङ्कः, अन्यं कं न त्यजेत्? न वयं कैकेयीं अधीनाः दासवत् राज्ये स्थास्यामः; या जीवति, तस्याः सह पुत्रैः वासं अपि शापयामः। या निर्दयः, राजपुत्रं निर्वासयति, तां पापकर्मणि, अधर्मिण्यां सह कः सुखं जीवेत्? सर्वं दुःखितम्, अनाश्रितम्, अनायत्तम्; कैकेय्याः कारणात्, सर्वं शीघ्रं विनश्यति। रामः वनवासं गतः, तदा राजा दशरथः न जीवेत्; दशरथस्य निधनानन्तरं, विनाशः निश्चितः। हे पुण्यहीनाः, क्लेशार्ताः, विषं पिबध्वम्; अथवा राघवम् अनुसरध्वम्; अन्यथा, विस्मृतिं गच्छध्वम्। रामः, मिथ्या निर्वासितः, सीतया लक्ष्मणेन च सह, भरताय वयम् दत्ताः, यथा मृगाः व्याघ्राय। रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः, श्यामवर्णः, पूर्णचन्द्रमुखः, गूढजत्रुः, रिपुसूदनः, दीर्घबाहुः, पद्मलोचनः— सः प्रथमं वदति, मधुरम्, सत्यं, बलवान्; सौम्यः, सर्वजनप्रियः, चन्द्रवत् रमणीयः। नूनम् सः पुरुषसिंहः, मदोन्मत्तगजगमनः, वनानि सञ्चरन् शोभां करिष्यति, महान् रथी। एवं नगरनार्यः शोकातुराः, मृत्युं इव समीपमुपलभ्य, विलपन्त्यः आक्रन्दन्। यदा नार्यः राघवाय गृहेषु विलपन्त्यः, तदा सूर्यः अस्तं गतः, रात्रिः आगता। दीपाः निपतिताः, कथाः निःशब्दाः, नगरम् तमसि आवृतम् इव द्योतितम्। व्यापारीणां वस्तूनि निःशब्दानि, हर्षः नष्टः, आश्रयः गतः, अयोध्या व्योम्नः तारा-रहितम् इव अभवत्। एवं रामस्य दुःखात्, नार्यः पुत्रस्य भ्रातुः वा देशात् प्रेषितस्य इव शोकिता, स्वपुत्रेषु दुःखिता अपि, रामस्य दुःखं अधिकम्। अयोध्या महानदीरहितसागरस्य इव मौनम् प्राप्तवती; गीतानि, उत्सवाः, नृत्यं, वाद्यं च निःशब्दम्, हर्षः नष्टः, विपणयः अपि बन्दाः। एवं रामाय दुःखिता नार्यः शोकम् अप्राप्तम्, पुत्रस्य भ्रातुः वा देशात् प्रेषितस्य इव विलपन्त्यः, तस्य दुःखं पुत्रेषु अपि अधिकम्। अयोध्या मौनं प्राप्तवती, गीतानि, उत्सवाः, नृत्यं, वाद्यं च निःशब्दम्, हर्षः नष्टः, विपणयः अपि बन्दाः। एवं अयोध्याकाण्डस्य अष्टचत्वारिंशतितमः सर्गः वाल्मीकेः रामायणे समाप्तः। रामः, पुरुषसिंहः, शेषरात्रौ दीर्घं मार्गं यायमानः, सततं पितुः आदेशं स्मरन्। सः पन्थानं यायमानः, शुभा रात्रिः व्यतीता; सः प्रभातं पूज्य, राज्यस्य सीमां अतिक्रान्तः। शीघ्रगामिनीः अश्वैः, दूरस्थग्रामान्, पुष्पितवनानि च, तीर्य, तानि निरीक्ष्य, यथाः उत्तमाश्वैः क्षिप्तबाणः। सः ग्रामवासिनां वाचः शृणोति—"धिक् दशरथराजम्, कामवशं गतः!" "हन्त, अद्य कैकेयी क्रूरा, पापिनी, दुष्टसंयुक्ता; सीमाः उल्लङ्घ्य, कठोरं वर्तते।" "सः धर्मात्मा, राजा-पुत्रः, बुद्धिमान्, दयालुः, उद्योगी, वनवासं प्रेष्यते।" "जनकस्य कन्या, सीता, यः सुखं आस्वादितवती, कथं दुःखं अनुभविष्यति?" "दशरथः अनार्तः, रामं निर्दोषं, प्रियं पुत्रं, जनहिताय त्यक्तुम इच्छति।" एवं ग्रामजनानां वचनानि शृण्वन्, वीरः कोसलाधिपः शीघ्रं मार्गं यायमानः। ततः, वेदश्रुती-नदीं, शुद्धजलवाहिनीं, अतिक्रम्य, अगस्त्य-आवासं प्रति प्रस्थितः। दीर्घं यायमानः, गोमतीं नदीं, शीतजलां, गोसञ्चरिततीरां, समुद्रं प्रति अतिक्रान्तः। शीघ्रगामिनीः अश्वैः गोमतीं अतिक्रम्य, स्यन्दिकां नदीं, मयूरहंसनिनादितां, यायमानः। रामः वैदेह्यै तां समृद्धभूमिं दर्शयति, या मनुना इक्ष्वाकवे दत्ता, सम्पन्नराज्ययुक्ता। पुनः पुनः सारथिम् उद्धिश्य, रामः, मदोन्मत्तहंसस्वरः, तं सम्बोधितवान्—"कदा पुनः सरयूवनं पुष्पितं गच्छामि? मातापितृभ्यां सहितः विचरामि, मृगयां कुर्यामि?" "मृगया-सुखं सरयूवने नातिशयितम् इच्छामि; तथापि, एतत् सुखं लोके अनुपमम्, राजर्षिभिः पूजितम्।" एवं श्लोकानां अनुक्रमेण, वाल्मीकेः रामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य कथा प्रवहति।