काकुत्स्थस्य वनानि रम्याणि, महानदीश्च, विस्तीर्णाः पल्वलदेशाश्च, शिखरिभिरुन्नताः पर्वताश्च, सर्वे तस्य शोभां विवर्धयन्ति स्म। ये ये वनपर्वताः रामः समीपं यास्यति, ते सर्वे तं प्रियं अतिथिमिव प्राप्तमात्मनं मानयिष्यन्ति। तत्र तत्र, ऋतुविपरीतेऽपि काले, विविधपुष्पमुकुटैः, बहुभिः फलैः च, पर्वताः तस्मै उत्तमानि पुष्पाणि फलानि च दर्शनाय दास्यन्ति, तस्य दयया। पर्वताः निर्मलजलानि स्रवयिष्यन्ति, नानावर्णविचित्रधाराभिः अद्भुतदर्शनानि जलप्रपातान् प्रकाशयिष्यन्ति। पर्वतशिखरस्थाः वृक्षाः राघवस्य मनः प्रहर्षयन्ति; यत्र यत्र रामः तिष्ठति, तत्र न कश्चिद्भयं, न च पराजयः सम्भवति। स हि वीरः, महाबाहुः, दशरथस्य पुत्रः; सुदूरं गच्छन् पूर्वमेव वयं राघवं अनुसराम। एवं महात्मनः छायाः सुखदा, स एव रक्षकः, शरणं, परमं च गम्यं एतेषां जनानां। वयं सीतां सेविष्यामः, भवन्तः राघवं सेवध्वम्—इत्येवं दुःखार्ताः नगरनार्यः स्वपत्नीनां पतिभ्यः नानाविधानि वचनानि ऊचुः। राघवः वनं गच्छन् भवतां कल्याणं च रक्षां च करिष्यति; सीता च स्त्रीत्वेन एतेषां जनानां कल्याणं रक्षां च करिष्यति। को हि अस्मिन् अप्रिये वासे, अनिष्टे, चिन्तितजनसमाकीर्णे, मनसि च प्रमत्ते, सुखमवाप्नुयात्? यदि कैकेयी राज्यं धारयेत्, अनीत्या, अपि च अनाथवत्, तर्हि न जीवितस्य, न पुत्रस्य, न वित्तस्य कश्चिदर्थः। या स्वपुत्रं पतिं च परित्यज्य, केवलं राज्यहेतोः, तां कैकेयीं, कुलपांकां, कः अन्यं न परित्यज्येत्? वयं कैकेयीं सेवमानाः राज्ये न स्थास्यामः; सा जीवति चेत्, पुत्रैः सह वासमपि शपामहे। या राजपुत्रं निर्वासयित्वा, तां क्रूरां, अधार्मिकां स्त्रीं सम्प्राप्य, कः सुखेन जीवेत्? सर्वमिदं क्लिष्टं, अनाथं, अनीश्वरं च; कैकेय्याः कृते सर्वमपि शीघ्रं विनश्यिष्यति। रामे वनं गते, राजा न जीविष्यति; दशरथस्य निधनानन्तरं, विनाशः नूनं भविष्यति। हे पुण्यहीनाः, दैन्यस्थिताः, विषं पिबध्वं, अथवा राघवं अनुसरध्वं, अथवा नाशं गच्छध्वम्। रामः, मिथ्या निर्वासितः, भार्यया लक्ष्मणेन च सह, नोऽस्मान् भरताय दत्तवान्, यथा मृगान् मृगयावेत्त्रे। रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, श्यामवर्णः, पूर्णचन्द्राननः, गूढजत्रुः, रिपुंसूदनः, दीर्घबाहुः, कमललोचनः—सः प्रथमं भाषते, मधुरं, सत्यं, महाबलः; सौम्यः, सर्वजनप्रियः, मनोहरः, चन्द्र इव। स नूनं पुरुषर्षभः, कुञ्जरस्य गमनं यथावत्, वनानि सञ्चरन् शोभां दास्यति, सः महारथः। एवं नगरनार्यः, दुःखेन पीडिताः, मृत्युसमीपगता इव भीता, राघवस्य कृते विलपन्त्यः आक्रन्दन्। गृहेषु राघवस्य कृते विलपन्तीः स्त्रियः, सूर्येऽस्तं गते, रात्रिः समभवत्। अग्नयः शान्ताः, संवादाः कथाश्च उपशान्ताः, नगरी तमसा आवृता इव विभाति स्म। वणिजां व्यापारः निःशब्दः, हर्षः नष्टः, शरणं नास्ति, अयोध्या नभसः तारा-रहितस्येव आसीत्। एवं रामस्य दुःखेन ताः स्त्रियः, पुत्रस्य वा भ्रातुः वा प्रव्राजितस्य इव, शोचन्त्यः, विलपन्त्यः, मोहिता दुःखिता च, पुत्रेषु अपि तदीयं दुःखं अधिकं बभूव। अयोध्या, महोदधेः शुष्कस्येव, गीतोत्सवनृत्यवादित्राणि उपशान्तानि, हर्षः नष्टः, विपणयः अपि निःशब्दाः, शून्यवत् आसीत्। एवं वाल्मीकिना कृतस्य रामायणस्य, अयोध्याकाण्डस्य अष्टचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। रामः तु पुरुषसिंहः, तस्याः रात्रेः शेषभागे, पितुः आदेशं स्मरन्, दीर्घं मार्गं ययौ। स यत्र यत्र यायात्, शुभा सा रात्रिः व्यतीयाय; प्रभाते तु सः सन्ध्यां उपास्य, राज्यसीमां अतीत्य जगाम। ग्रामान् दूरसीमान्, पुष्पितानि च वनानि, शीघ्रं गच्छन्, सः दृष्ट्वा, उत्तमाश्वैः क्षिप्तबाण इव, मार्गं अतीत्य ययौ। तत्र ग्रामवासिनां वाचः शृणोति—“धिक् दशरथं राजानं, कामवशं गतं!” “हन्त, अद्य कैकेयी क्रूरा, पापा, पापनिष्ठा, सीमां उल्लङ्घ्य, कठिनानि कर्माणि करोति।” “सा धर्मात्मानं राजपुत्रं, प्राज्ञं, दयालुं, यत्नशीलं च, वनवासाय प्रेषयति।” “कथं सीता, जनकनन्दिनी, या सदा सुखभाजिनी आसीत्, अधुना दुःखं अनुभविष्यति?” “हा, दशरथो राजा, अनुरागहीनः, प्रजाहिताय, निर्दोषं प्रियं पुत्रं रामं त्यक्तुमिच्छति।” एवं ग्रामजनानां वचनानि शृण्वन्, स वीरः कोसलाधिपः शीघ्रं मार्गेण ययौ। ततः वेदश्रुतीनामकां नदीं, या शुद्धजलवती आसीत्, तीर्त्वा, अगस्त्यवासभूमिं प्रति प्रस्थितवान्। स चिरं गत्वा, गोमतीं नदीं, या शीतलसलिलवती, गोभिः सेव्यमानतीरां, तीर्त्वा, समुद्रं प्रति प्रायात्।