ये तु राघवं न पश्यन्ति, तेषां गृहेषु, भार्यायाम्, वित्ते वा किं प्रयोजनम्? पुत्राः, सुखानि अपि तु, तेषां किमर्थम्? केवलं लक्ष्मण एव, सत्यपुरुषः, सीतया सह काकुत्स्थं रामं अन्वेति, वनं प्रति तं सेवते च। धन्याः ताः नद्यः, सरांसि, पद्मिनीः च, यासां निर्मलेषु जलेषु काकुत्स्थः स्नानं करिष्यति। रम्याणि वनानि, महान्ति नद्यः, विस्तीर्णानि पल्वलानि, शिखरिभिः गिरयः च, सर्वे काकुत्स्थाय शोभां दास्यन्ति। यं यं वनं, यं यं गिरिं रामः उपसर्पति, स तं सदा प्रियातिथिवत् सत्करिष्यति। विविधपुष्पमालाभिः, बहुविधैः फलैः, ऋतूनतिक्रम्य अपि, उत्तमानि पुष्पफलानि तत्र सञ्जायन्ते। गिरयः अपि, करुणया, ऋतूनतिक्रम्य अपि, श्रेष्ठानि पुष्पफलानि रामाय दर्शयिष्यन्ति। शुद्धं जलं स्रविष्यन्ति गिरयः, विचित्ररूपाणि, मनोहरवर्णानि जलप्रपातानि च दर्शयिष्यन्ति। शिखरस्थाः वृक्षाः राघवं मोदयन्ति; यत्र रामः, तत्र न भीः, न च पराजयः सम्भवति। स हि वीरः, महाबाहुः, दशरथात्मजः; नातिदूरे गच्छन्, वयं राघवं अनुगच्छामः। अस्य महात्मनः छायायाम् आरामः, स एव रक्षिता, शरणं, गतिः च अस्य जनस्य। वयं सीतां सेविष्यामः, भवन्तः राघवं; इत्येवं दुःखिता नगरस्त्रियः स्वपत्नीन् पतिभ्यः विविधं भाषन्ते स्म। राघवः वनान्तरे भवतां कल्याणं, सुरक्षा च करिष्यति; सीता अपि स्त्री, अस्यां जनाय कल्याणं, सुरक्षा च दास्यति। अस्मिन दुःखदगृहे, अनिष्टे, चञ्चलचित्तेषु जनेषु, कः सुखं प्राप्नुयात्? यदि कैकेयी राज्यं अनधर्मेण, अनाथवत् च पालयति, तर्हि न जीवितस्य, न पुत्राणां, न वित्तस्य कश्चित् अर्थः। या स्वपुत्रं, स्वभर्तारं च, राज्यहेतोः परित्यज्य, सा कैकेयी, कुलपङ्कः, कं न परित्यज्येत्? वयं कैकेयीं सेवमानाः न राज्ये स्थास्यामः; सा जीवति चेत्, पुत्रैः सह जीवितमपि निन्दामः। या क्रूरा, राजपुत्रं निर्वासयति, तां पापिनीं, अधार्मिकां दृष्ट्वा, कः सुखेन जीवेत्? सर्वं दुःखितम्, अनाथम्, अनायकम्; कैकेय्याः कृते सर्वं शीघ्रं विनश्यति। रामे वनं गते, राजा न स्थास्यति; दशरथस्य निधनानन्तरं, विनाशः अवश्यं भविष्यति। हे पुण्यहीनाः, क्लेशार्ताः, विषं पिबत, अथवा राघवं अनुगच्छत, अथवा विनाशमेव गच्छत। रामः, मिथ्या निर्वासितः, सीतया लक्ष्मणेन च, अस्मान् भरताय दत्तवान्, यथा मृगाः व्याघ्राय दत्ताः। रामः, लक्ष्मणाग्रजः, श्यामवर्णः, पूर्णचन्द्राननः, सुप्तजत्रुः, रिपुसूदनः, दीर्घबाहुः, कमललोचनः— सः प्रथमं मधुरं भाषते, सत्यं वदति, महाबलः, सौम्यः, सर्वजनप्रियः, चन्द्रवत् मनोहरः। सः नूनं नरव्याघ्रः, मातङ्गगमनेन वनानि शोभयिष्यति, महारथः। एवं दुःखार्ताः नगरस्त्रियः, मृत्युसन्निकर्षेण भीताः, राघवस्य कृते विलपन्त्यः आक्रन्दन्ति। राघवस्य कृते गृहेषु विलपन्त्यः स्त्रियः, सूर्ये अस्तं गते, रात्रिः समुपसर्पत्। दीपाः निपेतुः, कथा उपशान्ताः, नगरं तमसि आच्छन्नमिव विरराज। वणिजां व्यापारः स्तब्धः, हर्षः नष्टः, निवासः नास्ति, अयोध्या नभः तारा-विहीना इव बभूव। एवं रामस्य दुःखेन, स्त्रियः पुत्रवत्, भ्रातृवत् च शोकार्ता बभूवुः; स्वपुत्रेषु दुःखिताः, रामस्य दुःखं तु अधिकम्। अयोध्या सागर इव शुष्कः, गीतानि, उत्सवाः, नृत्यगीतानि, हर्षः, विपणयः च सर्वे नष्टाः। एवं अयोध्याकाण्डस्य अष्टचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। रामः तु नरव्याघ्रः, शेषरात्रिम् अपि दूरं यायात्, पितुः आज्ञां नित्यं स्मरन्। स एव मार्गं चरन्, शुभा रात्रिः व्यतीता, सः प्रभातं पूजयित्वा, राज्यस्य सीमां अतिक्रान्तवान्। सः शीघ्रं ग्रामान् दूरसीमान्, पुष्पितवनानि च, इव उत्तमाश्वैः निपातितशरान्, दृष्ट्वा अतिक्रान्तवान्। ग्रामवासिनां वाचः श्रुत्वा—"हन्त, दशरथो राजा कामवशं गतः, लज्जा तस्य।"—"हा, अद्य कैकेयी क्रूरा, पापिष्ठा, दुष्टसङ्गिनी; सा सीमाः उल्लङ्घ्य, कठोरं वर्तते।"—"सा धर्मात्मानं, बुद्धिमन्तं, दयालुं, यत्नशीलं राजपुत्रं, वनवासाय प्रेषयति।"—"कथं सीता, जनकात्मजा, सुखभोगिनी, इदानीं दुःखमुपलप्स्यते?"—"हा, दशरथः राजा अनुरागशून्यः, निर्दोषं, प्रियं पुत्रं, जनानां कृते परित्यक्तुमिच्छति।"—इत्येवं ग्रामजनाः अपि रामस्य दुःखं सम्विदन्।