अयोध्यायां प्रत्येकगृहेषु स्त्रियः शोकविह्वलाः पतिं प्रत्यागतं प्रति विलपन्त्यः कटुवचनैः नागानां अंकुशैः इव तान् तुदन्त्यः दुःखेन पीडिताः आसन्। तासां वचनानि शोकसंतप्तानि, “किं गृहेषु, किं पतिसु, किं वित्ते, किं पुत्रेषु, किं वा सुखेषु, यस्याः राघवं न पश्यामः?” इति। एकः एव पुरुषः सत्यः इह शेषः—लक्ष्मणः, यः सीतया सह ककुत्स्थं रामं वनं अनुगच्छति, तं सेवते। धन्याः ताः नद्यः, तानि पद्मयुतानि सरांसि सरोवराणि, यस्य निर्मलस्सलिलेषु ककुत्स्थः स्नातुम् अर्हति। रम्याणि वनानि, महानद्यः, विस्तीर्णानि कर्दमस्थानि, पर्वतानि शिखरयुक्तानि—सर्वे ककुत्स्थस्य शोभां वर्धयन्ति। यः रामः यं किञ्चिद् वनं वा पर्वतं वा उपगच्छति, तं स्नेहातिथिं इव सम्मानयन्ति। विविधपुष्पमालाभिः, बहुविधैः उपहारैः, अनियतकाले अपि, उत्तमानि पुष्पफलानि रामस्य आगमने प्रकट्यन्ते। पर्वतानि करुणया अनियतकाले अपि श्रेष्ठानि पुष्पफलानि रामाय दर्शयन्ति। शुद्धजलानि पर्वतानि स्रवयन्ति, नानावर्णानि अद्भुतानि जलप्रपातानि प्रकटयन्ति। पर्वतशिखरस्थाः वृक्षाः राघवस्य मनः प्रमोदं जनयन्ति; यत्र रामः तत्र न भयम्, न च पराजयः। स वीरः, महाबाहुः, दशरथस्य पुत्रः; स यावत् दूरं न गच्छति, तावत् राघवम् अनुगच्छामः। एवं महात्मनः प्रभोः छायायाः सुखम्; स रक्षकः, शरणम्, गन्तव्यं च एषाम्। “सीतां वयं सेवामः, त्वं राघवम् सेवस्व” इति दुःखसंतप्ताः नगरस्त्रियः पतिभ्यः नानावचनानि ऊचुः। राघवः वनवासे तव हितं सुरक्षित्वं करिष्यति; सीता, स्त्री, एषां जनानां हितं सुरक्षित्वं करिष्यति। कः सुखं प्राप्नुयात् अस्मिन् अप्रियवासे, अस्वागते, चिन्तिते, व्यग्रचित्ते जनसमूहे? यदि कैकेयी राज्यं धर्मविहीनं, अनाथवत्, करोति, तर्हि जीवने न किंचिद् अर्थम्, न पुत्रः, न वित्तम्। या पुत्रं पतिं च त्यक्त्वा राज्यलाभाय प्रयत्नं करोति—कं अन्यं कैकेयी, कुलपङ्कः, न त्यजेत्? न वयं कैकेय्याः अधीनाः राज्ये सेवकाः स्थास्यामः; या जीवति, तया सह पुत्रैः अपि वासं शप्तुम् इच्छामः। या राजपुत्रं निष्क्रूरं वनवासाय प्रेषयति, तां पापिनीं अधार्मिकां प्राप्य कः सुखेन जीवेत्? सर्वं दुःखितम्, अनाश्रितम्, अनाथम्; कैकेय्याः कारणात् सर्वं शीघ्रं विनश्यति। रामस्य वनं गत्वा, राजा जीवितुं न शक्नोति; दशरथस्य मृत्यौ विनाशः निश्चितः। “हे पुण्यहीनाः, दुःस्थिताः, विषं पिबन्तु; अथवा राघवम् अनुगच्छन्तु, अथवा विस्मृतिं गच्छन्तु” इत्युक्तम्। रामः, मिथ्या वनवासाय सीतया लक्ष्मणेन च सह गत्वा, भरताय दत्तः, मृगः शार्दूलाय इव। रामः, लक्ष्मणस्य अग्रजः, श्यामवर्णः, पूर्णचन्द्रमुखः, गूढकंठः, रिपुसंहारकः, दीर्घबाहुः, पद्माक्षः—सः प्रथमं मधुरं, सत्यम्, बलिष्ठं वदति; सौम्यः, सर्वजनप्रियः, चन्द्रवत् मनोहरः। नूनं स पुरुषश्रेष्ठः, मदोन्मत्तगजगमनः, वनानि विचरन् शोभां वर्धयिष्यति, महारथी। एवं नगरस्त्रियः शोकग्रस्ताः, मृत्युसन्निभं भयम् अनुभवन्त्यः, विलपन्त्यः। गृहेषु राघवस्य शोकार्थं स्त्रियः विलपन्त्यः, सूर्यः अस्तं गतः, रात्रिः आगता। दीपाः निपेतुः, कथाः मौनम् आगच्छन्, नगरं तमसि आच्छन्नम् इव प्रकाशितम्। वणिजां वस्तूनि मौनानि, हर्षः नष्टः, आश्रयः विहीनः, अयोध्या तारा-रहितं नभः इव अभवत्। रामस्य दुःखात् स्त्रियः पुत्रस्य भ्रातुः वा प्रवासे दुःखिताः, शोकविह्वलाः, पुत्रान् विलपन्त्यः, तस्य शोकः अधिकः। अयोध्या समुद्रस्य शान्तिः इव अभवत्, यस्य जलानि अपगच्छन्ति; गीतानि, उत्सवाः, नृत्यगीतानि, हर्षः, विपणयः सर्वं मौनम्, नष्टम् अभवत्। एवं रामस्य दुःखेन स्त्रियः पुत्रव्रजस्य शोकवत्, विलपन्त्यः, संतप्ताः, व्याकुलाः, तं प्रति अधिकं शोकम् अनुभवन्। अयोध्या महाजलधिः इव शान्ता अभवत्, गीतनृत्यादिभिः मौनम्, हर्षः नष्टः, विपणयः अपि निपेतुः। एवं अयोध्याकाण्डस्य अष्टचत्वारिंशः सर्गः वाल्मीकिमुनिना रचिते रामायणे समाप्तः। रामः पुरुषसिंहः, शेषरात्रिं महद् मार्गं गत्वा, पितुः आदेशं निरन्तरं स्मरन्। यत्र सः गच्छति, शुभा रात्रिः व्यतीता, प्रभातं पूजयित्वा, राज्यसीमां अतिक्रान्तः। ग्रामान् दूरसीमान्, पुष्पवनानि शीघ्रं गत्वा, अश्वसारथिवत् तानि दृष्टवान्। सः ग्रामवासिनां वचनानि शृणोति—“धिक् दशरथं, यः कामवशं गतः। हन्त, अद्य कैकेयी क्रूरा, पापिनी, दुष्टसंयुक्ता; सीमां उल्लङ्घ्य, कठोरं आचरति। सा धर्मात्मानं राजपुत्रं, बुद्धिमन्तं, दयालुं, कृतज्ञं, वनवासाय प्रेषयति। कथं सीता, जनकस्य कन्या, यः सदा सुखं अनुभूता, अद्य दुःखं अनुभविष्यति?” इति। एवं शोकसंतप्ताः नगरस्त्रियः, ग्रामजनाः च, रामस्य वनगमनं प्रति दुःखं, क्रोधं, शोकं च व्यक्तवन्तः।