अथ तदा अयोध्यायां महान् शोकः प्रविवेश। न हि कश्चित् नष्टं धनं पुनः प्राप्त्वा प्रमोदं प्राप न च जननी प्रथमजं पुत्रं लब्ध्वा हृष्टा बभूव। सर्वेषु गृहेषु स्त्रियः शोकार्ताः पतिं प्रत्यागतं तीक्ष्णैः वचोभिः निगृह्य रुदन्त्यः, तेषां वाक्यानि गजदन्तशल्यैः इव मनांसि विदारयन्ति। किं गृहैः, किं दारेषु, किं वित्ते, किं पुत्रैः, किं वा सुखैः, यत्र राघवो न दृश्यते? एक एव पुरुषः सत्यः अवशिष्टः, लक्ष्मणः, यः सीतया सहितः ककुत्स्थं रामं वनं गतः सेवते। धन्याः ते नद्यः, ते पद्मिनीः सरांसि च, यासां निर्मलेषु जलेषु ककुत्स्थः स्नातुम् अर्हति। रम्याणि वनानि, महान्ति सरितः, विस्तीर्णानि पल्वलानि, शिखरिणः पर्वताश्च सर्वे ककुत्स्थस्य शोभां विधास्यन्ति। यं यं रामः उपगच्छति वनं वा पर्वतं वा, स तं स्वागतम् अतिथिम् इव सत्कर्तुम् न प्रमाद्यति। तत्र पुष्पाणां विविधानि शिरांसि, फलानि, अपि च ऋतूनतिक्रम्य, सर्वदा तस्मै उत्तमानि द्रक्ष्यन्ते। पर्वताः अपि करुणया रामाय आगते ऋतूनतिक्रम्य उत्तमानि पुष्पफलानि दर्शयिष्यन्ति। शुद्धानि जलानि स्रवयन्ति पर्वताः, नानावर्णरम्यजलधाराः च प्रकाशयन्ति। शिखरस्थाः वृक्षाः राघवस्य मनः प्रमोदयन्ति; यत्र यत्र रामः तत्र न कश्चित् भीतः, न वा पराजयः संभवति। स हि वीरः, महाबाहुः, दशरथात्मजः; सः यावत् दूरं न याति, तावत् वयं राघवम् अनुयाम। अस्य महात्मनः छायायाम् सुखं, स एव नः त्राता, शरणं, गतिश्च। वयं सीतां सेविष्यामः, त्वं च राघवम्; इति दुःखिता नगरस्त्रियः पत्यून् प्रति विविधानि वचनानि ऊचुः। राघवः वनं गच्छन् भवतां तत्र हितं रक्षिष्यति; सीता अपि स्त्री सती एतेषां जनानां हितं रक्षिष्यति। अस्मिन्नेव दुःखसंकुले गृहे, अनिष्टे जनसमूहे, चञ्चलचित्तेषु, कः सुखं लभेत? यदि कैकेयी राज्यं पालयति, धर्मविरुद्धं, अनाथवत्, तर्हि नः न जीवितस्य, न पुत्रस्य, न वित्तस्य कश्चित् अर्थः अस्ति। या पुत्रं पतिं च त्यक्त्वा राज्यलाभाय प्रवृत्ता, सा कैकेयी, कुलपङ्कः, अन्यं कं न वि त्यजेत्? वयं कैकेय्याः अधीनाः राज्ये न स्थास्यामः; सा जीवति चेत्, पुत्रैः सह वासमपि शप्तुम् इच्छामः। या राजा पुत्रं निर्भर्त्स्य वनं प्रेषयति, तां क्रूरां स्त्रियं दृष्ट्वा कः सुखेन जीवेत्? सर्वं दुःखितम्, अनाथम्, अनायकम्; कैकेय्याः कारणेन सर्वं शीघ्रं विनशिष्यति। रामे वनं गते, राजा जीवितुं न शक्नोति; दशरथस्य निधनानन्तरं नाशः अवश्यम् एव भविष्यति। हे पुण्यहीनाः, दीनाः, विषं पिबत, अथवा राघवम् अनुयात, अथवा नष्टाः भवत। रामः, सीतया लक्ष्मणेन च सह, अनुचिते वनवासे प्रस्थितः, अस्मान् भरताय समर्पितवान्, यथा मृगान् व्याघ्राय। रामः, लक्ष्मणस्य अग्रजः, श्यामवर्णः, पूर्णचन्द्राननः, सुपीनः, रिपुघ्नः, दीर्घबाहुः, पद्मलोचनः— सः पूर्वं वदति, मधुरं, सत्यं, महाबलः, सौम्यः, सर्वजनप्रियः, मनोहरः, सोमवत्। नूनं सः पुरुषशार्दूलः, कुञ्जरगमनेन, वनानि रमयिष्यति, सः महारथः। एवं नगरस्त्रियः दुःखवशात्, मृत्युम् इव समीपं समुपलभ्य, राघवस्य विषये विलपन्त्यः आक्रन्दन्। यदा स्त्रियः राघवस्य विषये गृहेषु विलपन्त्यः आसन्, तदा सूर्यः अस्तमगच्छत्, रात्रिः च प्रविवेश। अग्नयः शान्ताः, कथा उपरुणद्धाः, नगरी तमसा आच्छन्नेव बभूव। विक्रीणतां मौन्यम्, हर्षविनाशः, शरणनाशः, अयोध्या नभः इव नक्षत्रहीना बभूव। एवं रामशोकात् स्त्रियः पुत्रस्य वा भ्रातुः वा प्रव्राजितस्य इव विलपन्त्यः, दुःखिता, मोहिता, आत्मनः पुत्रान् रुदन्त्यः अपि तस्य शोकः अधिकः अभवत्। अयोध्या अपि सागरस्यानिव, यः निर्झरः, तस्य मौन्यम्, गीतनर्तनवाद्यविलासविनाशः, उत्सवविरामः, हर्षनाशः, विपणिविरामः च बभूव। एवं रामाय शोकात् स्त्रियः विलपन्त्यः, पुत्रस्य वा भ्रातुः वा प्रव्राजनेन दुःखिता, रुदन्त्यः, मोहिता, स्वपुत्रेषु अपि तस्य शोकं गुरुतरं मन्यन्ते। अयोध्या अपि तदा सागर इव बभूव, यत्र जलं नास्ति, न गीतं, न उत्सवः, न नर्तनं, न वाद्यं, न हर्षः, न विपणयः; मौन्यम् एव आसीत्। इत्येवम् अयोध्याकाण्डस्य अष्टचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः। अनन्तरं, राघवः पुरुषशार्दूलः, अवशिष्टया रात्र्या दीर्घं पन्थानं गतः, निरन्तरं पितुः आज्ञां स्मरन्। तेन एव मार्गेण गच्छता शुभा रात्रिः अतीता, प्रातःकाले सः सन्ध्यां उपास्य, राज्यसीमां अतिक्रान्तः। तेन शीघ्रं ग्रामान् दूरसीमान्, पुष्पितवनानि च, अश्वैः शरानिव निर्गच्छन्, अपश्यत्। ग्रामवासिनां वाचः अपि सः श्रुतवान्—"धिक् दशरथं, कामवश्यं गतं!" इति। "हन्त, अद्य कैकेयी क्रूरा, पापिष्ठा, दुष्टसङ्कल्पा, सीमां लङ्घयित्वा, कठोरं वर्तते।" "सा धर्मात्मानं, राजपुत्रं, प्राज्ञं, दयालुं, सततं यतमानं, वनवासाय प्रेषयति।" एवं ते ग्रामजनाः रामस्य विषये शोकात्, कैकेय्याः अन्यायमपि निन्दन्तः, वदन्ति स्म।