तेषां दुःखशोकाभिभूतानां नगरवासिनां, राघवस्य अनुगमनात् पश्चात्, तैः तद् वैभवशालिनि गृहेषु प्रविशद्भिः, शोकसन्तप्तैः, स्वजनान् परजनान् वा न ज्ञातुं शक्यते स्म। सर्वत्र निरीक्षन्तः, हर्षः नष्टः, दुःखेन व्याकुलिताः, मृत्युम् इच्छन्तः अश्रुपूर्णनेत्राः तत्र स्थिताः। राघवस्य अनुगमनानन्तरम्, नगरजनाः प्रत्यागत्य, प्रायः प्राणहीनाः इव, मनःशून्याः अभवन्। स्वगृहं गच्छन्तः, पुत्रदारैः परिवृताः, सर्वे अश्रूणि मुमुचुः, तेषां मुखानि रुदितेन आवृतानि। न कश्चित् हृष्टः, न कश्चित् प्रमुदितः; व्यापारीणां वणिज्यं न प्रदर्शितम्, वस्तूनि न रम्याणि, गृहस्थैः न पाकः कृतः। लब्धधनस्य अपि न कश्चित् उत्सवः, न च माताः प्रथमजं पुत्रं लब्ध्वा हृष्टाः। सर्वेषु गृहेषु, स्त्रियः रुदन्त्यः, शोकात् पतिं तिरस्कुर्वन्त्यः, वचनैः दन्ताग्रैः इव गजस्य, तान् दुःखेन पीडयन्त्यः। ते वदन्ति — किम् गृहेषु, किम् दारेषु, किम् वित्ते, किम् पुत्रेषु, किम् वा सुखेषु, ये राघवम् न पश्यन्ति? एकः एव पुरुषः सत्यः — लक्ष्मणः, यः सीतया सह राघवम् अनुगच्छति, वनं सेवते। धन्याः ताः नद्यः, तानि पद्मयुतानि सरांसि, यासां शुद्धजलानि ककुत्स्थः स्नातुम् आगमिष्यति। रम्याणि वनानि, महानद्यः, विस्तीर्णानि मार्जानि, शिखरयुक्ताः गिरयः — सर्वे ककुत्स्थं शोभयिष्यन्ति। यः वनं वा गिरिं वा राघवः उपगच्छति, तं प्रियातिथिं इव समाद्रियते। विविधपुष्पमाल्यैः, बहुबलिभिः, ऋतूनतिक्रम्य अपि, उत्तमपुष्पफलानि समर्पयिष्यन्ति। ऋतूनतिक्रम्य अपि, गिरयः राघवाय दयया उत्तमपुष्पफलानि दर्शयिष्यन्ति। गिरयः शुद्धजलानि स्रक्ष्यन्ति, नानावर्णानि अद्भुतानि जलप्रपातानि दर्शयिष्यन्ति। शिखरस्थाः वृक्षाः राघवम् प्रमोदयिष्यन्ति; यत्र राघवः तत्र न भयम्, न च पराजयः। स हि वीरः, महाबाहुः, दशरथस्य पुत्रः; सुदूरं गन्तुं पूर्वं, राघवम् अनुगच्छामः। तस्य महात्मनः छायायाः सुखम्; स रक्षकः, शरणम्, प्रेयः। वयं सीतां सेविष्यामः, त्वं राघवम् सेविष्यसि — इति नगरस्त्रियः दुःखात् पतिभ्यः विविधानि वचनानि ऊचुः। राघवः वने तव सुरक्षा आरक्ष्यति; सीता, स्त्री, तेषां जनानां कल्याणम् आरक्ष्यति। कः अस्मिन दुःखद्वारे, अशरणे, चिन्तितजनसमूहे, मनःशून्ये, सुखम् अनुभवेत्? यदि कैकेयी राज्यं धर्महीनम् अपि पतिहीनम् इव कर्तुम् इच्छति, तर्हि नः जीवने किं मूल्यं? न पुत्रः, न वित्तम्। या स्वपुत्रं स्वपतिं च त्यक्त्वा राज्यसिद्धये प्रवृत्ता, तस्याः वंशकलंकस्य कैकेय्याः, कः अन्यः न त्यक्तव्यः? न वयं कैकेयीं सेवकत्वेन राज्ये स्थास्यामः; सा जीवति, पुत्रैः सह वासं अपि शप्तम् इति मन्यते। या राजपुत्रं निर्भयं निष्क्रान्तं कृत्वा, ताम् क्रूरां, अधार्मिकां स्त्रीं दृष्ट्वा, कः सुखेन जीवेत्? सर्वम् दुःखितम्, अनाश्रितम्, अनायकम्; कैकेय्याः कारणात् शीघ्रं विनाशः भविष्यति। राघवस्य वनगमनात्, राजा दशरथः न जीविष्यति; दशरथस्य निधनात्, विनाशः निश्चितः। हे पुण्यहीनाः, दीनाः, विषम् पिबत, अथवा राघवम् अनुगच्छत, अथवा विनाशम् गच्छत। राघवः, मिथ्या वनवासः सीतया लक्ष्मणेन सह कृतः, वयं भरताय समर्पिताः, मृगाः शार्दूलाय इव। लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः भ्राता, श्यामवर्णः, पूर्णचन्द्रमुखः, गूढकण्ठः, शत्रुनाशकः, दीर्घबाहुः, पद्माक्षः, स राघवः। स प्रथमम् वदति, मधुरम्, सत्यं, महाबलः; सौम्यः, सर्वजनप्रियः, चन्द्रवत् रम्यः। नूनं स पुरुषव्याघ्रः, मदोन्मत्तगजगमनः, वनानि शोभयिष्यति, रथी महावीर्यः। एवं नगरस्त्रियः, शोकसन्तप्ताः, मृत्युम् समीपमागतं इव भीता, राघवस्य कृते विलपन्त्यः। राघवस्य कृते गृहेषु विलपन्त्यः, सूर्यः अस्तमितः, रात्रिः आगता। दीपाः निपतिताः, कथाः निस्तब्धाः, नगरम् तमसि आच्छन्नम् इव दीप्तम्। व्यापारीणां वणिज्यं निस्तब्धम्, हर्षः नष्टः, आश्रयः लुप्तः, अयोध्या ताराहीनम् आकाशम् इव अभवत्। राघवस्य कृते दुःखिता स्त्रियः, पुत्रं वा भ्रातृं दूरं कृतम् इव, शोकात् रुदन्त्यः, पुत्रस्य दुःखं अपि राघवस्य शोकात् अधिकम्। अयोध्या सागरः इव, यस्य जलं शुष्कम्, गीतानि, उत्सवाः, नृत्यं, वाद्यं निस्तब्धम्, हर्षः लुप्तः, विपणयः अपि निस्तब्धाः। एवं राघवस्य कृते दुःखिता स्त्रियः, पुत्रव्रजनं वा भ्रातृव्रजनं इव, शोकात् रुदन्त्यः, दुःखिता, विमूढा, पुत्रस्य दुःखं अपि राघवस्य शोकात् अधिकम् अभवन्। अयोध्या सागरशुष्कतुल्या अभवत्; गीतानि, उत्सवाः, नृत्यं, वाद्यं निस्तब्धम्, हर्षः लुप्तः, विपणयः अपि निस्तब्धाः। एवं राघवस्य कृते दुःखिता स्त्रियः, पुत्रव्रजनं वा भ्रातृव्रजनं इव, शोकात् रुदन्त्यः, दुःखिता, विमूढा, पुत्रस्य दुःखं अपि राघवस्य शोकात् अधिकम् अभवन्। एवं वाल्मीकिना कृतस्य रामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य अष्टचत्वारिंशः सर्गः समाप्तः। ततः पुरुषसिंहः रामः, शेषरात्रिं दीर्घमार्गं गच्छन्, पितुः आदेशं स्मरन्, वनमार्गे प्रवृत्तः।