ते नगरे दृष्ट्वा, दुःखेन मनः विक्षिप्ताः, शोकदुःखपीडितनेत्रेभ्यः अश्रूणि स्रवत्सु, रामवियोगेन संतप्ताः तं नगरं अपश्यन्। रामरहितं नगरं न शोभते, यथा सरःस्थले गरुडेन नागाः हृताः नदी शोभां न प्राप्नोति। यथा चन्द्ररहितं नभः, यथा जलरहितः समुद्रः, तथा सुखरहितं नगरं अपश्यन्, मोहग्रस्तचित्ताः। तद् दुःखदुःखसम्पन्नं, महद्भिः भवनैः समृद्धं नगरं प्रविश्य, शोकग्रस्ताः, दुःखाभिभूताः, स्वजनान् परान् वा नाजानन्ति, इदं तदिति विचिन्त्य, हर्षः सम्पूर्णतः नष्टः। एवं तैः दुःखितैः, शोकसंतप्तैः, अश्रुपूर्णनेत्रैः, मृत्युकामैः, रामं अनुगम्य पुनः प्रत्यागत्य, नगरवासिनः प्रायः जीवशून्याः, मनः नष्टं इव, गृहं गत्वा, बालपत्नीपरिवृताः, सर्वे अश्रूणि स्रवत्सु, मुखानि रुदनच्छन्नानि अभवन्। न कश्चित् हृष्टः, न कश्चित् प्रमुदितः; व्यापारीणां वस्त्राणि न प्रकाशन्ते, न च मालाः आकर्षन्ति, गृहस्थाः न पक्वान्नं कुर्वन्ति। लाभं पुनः प्राप्त्वा, न कश्चित् उत्सवम् अचरत्; न च मातः प्रथमजं पुत्रं लब्ध्वा हर्षम् अकरोत्। सर्वेषु गृहेषु, स्त्रियः रुदन्त्यः, पतिं प्रत्यागतं प्रहरन्त्यः, वचनैः गजदन्तशूलैः इव, शोकदुःखपीडिताः। किं गृहैः, किं पत्न्या, किं धनैः? किं पुत्रैः वा, किं सुखैः, ये रामं न पश्यन्ति? एक एव सत्यपुरुषः अस्ति—लक्ष्मणः, यः सीतया सह काकुत्स्थं रामं वनं अनुगच्छति, तं सेवते। धन्याः ताः नद्यः, तानि सरांसि, तानि पद्मवनानि, यासां निर्मलेषु जलेषु काकुत्स्थः स्नानं करिष्यति। रम्याणि वनानि, महानद्यः, विस्तीर्णानि सरांसि, शिखरयुक्ताः पर्वताः, सर्वे काकुत्स्थं शोभयन्ति। यः यः वनं वा पर्वतं रामः उपगच्छति, सः तं अतिथिवत् सम्मानं करिष्यति। पुष्पविचित्रमालाभिः, फलोपहारैः, ऋतूनतिक्रान्तैः अपि, उत्तमं पुष्पं फलं प्रादर्श्यते। पर्वताः करुणया, ऋतूनतिक्रान्तैः अपि, उत्तमानि पुष्पफलानि रामाय दर्शयन्ति। पर्वताः निर्मलं जलं स्रक्ष्यन्ति, नानावर्णानि आश्चर्यजलबिन्दूनि प्रकटयन्ति। पर्वतशिखरेषु वृक्षाः राघवं प्रमोदं करिष्यन्ति; यत्र रामः तत्र न भयम्, न च पराजयः। सः वीरः, महाबाहुः, दशरथस्य पुत्रः; सः दूरं गच्छति पूर्वं, तं राघवं अनुगच्छाम। तस्य महात्मनः छाया सुखदा; सः रक्षकः, शरणम्, गन्तव्यं च। वयं सीतां सेविष्यामः, त्वं राघवं सेविष्यसि—इति नगरस्त्रियः शोकदुःखसम्पन्नाः पतिषु नानावचनं ऊचुः। राघवः वनस्थले तव हितं रक्षां च करिष्यति; सीता स्त्री, तस्यां जनानां हितं रक्षां च दास्यति। कः सुखं प्राप्नुयात्, अस्मिन दुःखदं गृहे, अशरणे, चिन्तितजनसमूहे, विक्षिप्तचित्ते? यदि कैकेयी राज्यं धर्महीनं, अनाथवत् कारयति, तर्हि न जीवने मूल्यं, न पुत्रे, न धने। या पुत्रं पतिं च परित्यज्य राज्यलाभाय यत्नं कृतवती—कं अन्यं कैकेयी कुलपङ्कः न परित्यजेत्? न वयं राज्ये कैकेयीं सेवाम् करिष्यामः; सा जीवति यावत्, पुत्रैः सह जीवितं शापितम्। कः तां क्रूरां, राजा पुत्रं निष्कासयन्तीं, दृष्ट्वा सुखेन जीवेत्, तां पापिनीं धर्मरहितां? सर्वं क्लिष्टम्, अनाश्रितम्, अनायत्तम्; कैकेयी कारणात् सर्वं शीघ्रं विनश्यति। रामः वनं गतः, राजा न जीविष्यति; दशरथस्य मृत्यौ, सर्वनाशः निश्चितः। विषं पिब, त्वं पुण्यहीनः, दीनः; अथवा राघवम् अनुगच्छ, अथवा विनाशं गच्छ। रामः मिथ्या वनवासेन, पत्न्या लक्ष्मणेन सह, वयं भरताय समर्पिताः, यथा मृगाः शिकारे। रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः, श्यामवर्णः, पूर्णचन्द्रमुखः, गुप्तग्रीवः, शत्रुनाशकः, दीर्घबाहुः, पद्मनयनः। सः पूर्वं वदति, मधुरम्, सत्यं, महाबलः; सौम्यः, सर्वजनप्रियः, चन्द्रवत् मनोहरः। नूनं सः नरसिंहः, मत्तगजगमनेन, वनानि शोभयिष्यति, रथकुशलः। एवं नगरस्त्रियः राघवाय दुःखिताः, मृत्युसन्निकर्षेण भयग्रस्ताः, उच्चैः विलपन्ति। ताः गृहेषु राघवाय विलपन्त्यः, सूर्यास्ते, रात्रिः आगता। दीपाः निपेतुः, कथासंवादः निःशब्दः, नगरं तमसि आच्छन्नमिव शोभते। व्यापारीणां वस्त्राणि तुष्णीं, हर्षः नष्टः, आश्रयः गच्छति, अयोध्या तारा-रहितं नभः इव जाता। एवं रामवियोगेन स्त्रियः पुत्रबन्धुवियोगवत् शोकग्रस्ताः, दुःखिताः, मोहिताः, पुत्रेषु रुदन्त्यः, तस्य दुःखं तु अधिकं अभवत्।