ते तु सर्वे, येन मार्गेण आगताः, तेनैव मार्गेण क्लान्तहृदयाः दुःखितजनसमाकीर्णां अयोध्यां पुनः प्रतिनिवृत्ताः। तां नगरीं विलोक्य, हान्युपतप्तचित्ताः, दुःखदुःखितनेत्रैः अश्रूणि मुमुचुः। रामविहीनां तां पुरीं ते न शोभयन्ति स्म, यथा सरः गरुडेन नागापहृतैः नागविहीनं न शोभते। यथा चन्द्ररहितं नभः, यथा जलरहितं सागरम्, तथा तां हर्षविहीनां पुरीं मोहितचित्ताः अपश्यन्। ते दुःखेन सम्पीडिताः, शोकेन अभिभूताः, तानि रम्यश्रियः महान्ति गृहाणि प्रविश्य, स्वजनान् परान् वा न विविच्य, सर्वतः विलोकयन्तः, हर्षशून्याः अभवन्। एवं दुःखार्ताः, दुःखेन दीनचित्ताः, अश्रुपूर्णलोचनाः, मृत्युं कामयमानाः, तत्र स्थिताः। रामं अनुगम्य पुनः प्रतिनिवृत्ताः नगरवासिनः चेतनाहीनाः, प्रायः प्राणैः विहीनाः इव बभूवुः। ते स्वगृहाणि बालैः दारैः च परिवृताः प्रतिपेदिरे, सर्वे च अश्रूणि मुमुचुः, रुदितेन मुखानि आवृतानि। न कश्चित् प्रमोदं प्राप, न कश्चित् हृष्टिम्, न व्यापारीणां वस्त्राणि विक्रयाय सन्न्यस्यन्ति, न च वस्तूनि मनोहराणि, न गृहस्थाः भोजनानि पचन्ति स्म। लब्धधनेऽपि महान्व्ययः नाभवत्, न च मातरः प्रथमजं पुत्रं प्राप्य प्रमुदिताः। प्रतिगृहे स्त्रियः शोकेन संतप्यमानाः, पतिं प्रत्युपालम्भ्य अश्रूणि मुमुचुः, तासां वचनानि गजाङ्कुशतुल्यानि दुःखदायिनि। किं ताभ्यां गृहेषु, किं दारेषु, किं वित्ते? किं पुत्रेषु, किं वा सुखेषु, ये रामं न पश्यन्ति? एकः एव पुरुषः लोके शेषः—लक्ष्मणः, यः सीतया सह काकुत्स्थं रामं अनुव्रजति, वनं सेवते। धन्याः ते नद्यः, पद्मिन्यः, ताः सरांसि, येषां विशुद्धे जले काकुत्स्थः स्नाति। रम्याणि वनानि, महान्ति नद्यः, विस्तीर्णानि पल्वलानि, शिखरिणः गिरयः च, सर्वे काकुत्स्थस्य शोभां वर्धयिष्यन्ति। यद् यद् वनं गिरिर्वा रामः उपसर्पति, तत् सर्वं तम् आगतम् अतिथिं मानयेत्। पुष्पाणां विविधमालाभिः, फलानां च बहुभिः उपहारैः, ऋतुविपरीतान्यपि उत्तमानि पुष्पफलानि तस्मै उपस्थापयिष्यन्ति। गिरयः करुणया, ऋतुविपरीतान्यपि उत्तमानि पुष्पफलानि रामाय दर्शयिष्यन्ति। गिरयः शुद्धं जलं स्रविष्यन्ति, विविधवर्णानि अद्भुतानि जलप्रपातान् दर्शयिष्यन्ति। शिखरस्थाः वृक्षाः राघवं प्रमोदं दास्यन्ति; यत्र रामः, तत्र न भयम्, न च पराजयः कदाचन। सः वीरः, महाबाहुः, दशरथात्मजः; सः यावत् न दूरं गतः, तावत् वयं राघवम् अनुगच्छाम। तादृशस्य महात्मनः छायायाम् आश्रयः सुखदः; सः रक्षकः, शरणः, एषां जनानां गतिः। वयं सीतां सेविष्यामः, भवन्तः राघवम्; इति दुःखार्ताः नगरस्त्रियः पतिं प्रति विविधानि वचनानि ऊचुः। राघवः वनवासे भवतां कल्याणं रक्षां च करिष्यति; सीता अपि स्त्री, एतेषां जनानां कल्याणरक्षा भविष्यति। कः अत्र अप्रिये वासे, भयक्लिष्टजनसमाकीर्णे, विमूढचित्ते, सुखं प्राप्नुयात्? यदि कैकेयी राज्यं धर्मविहीनं, अनाथवत्, धारयति, तर्हि न जीवने, न पुत्रेषु, न वित्ते कश्चित् अर्थः। या पुत्रं पतिं च परित्यज्य राज्यलाभाय प्रवृत्ता, तस्याः कैकेय्याः, कुलपङ्कायाः, कं न परित्यज्येत्? वयं कैकेय्याः अधीनाः दासाः न स्थेयुः; या जीवति, तस्यां सह पुत्रैः अपि जीवितं शप्तव्यम्। या क्रूरा राजा-पुत्रं निर्वासयति, तां धर्महीनां दुष्टां सम्प्राप्य कः सुखी जीवेत्? सर्वं दुःखितम्, अनाश्रितम्, अनाथवत्; कैकेय्याः कारणेन सर्वं शीघ्रं विनशिष्यति। रामे वनं गते, न राजा जीवेत्; दशरथस्य निधनानन्तरं नाशः निश्चितः। हे पुण्यहीनाः, क्लेशार्ताः, विषं पिबध्वं, वा राघवम् अनुगच्छध्वं, अथवा विनाशं गच्छध्वम्। रामः, मिथ्या वनवासेन सीतया लक्ष्मणेन च सह गतः, अस्मान् भरताय समर्पितवान्, यथा मृगान् व्याघ्राय। रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता, श्यामः, पूर्णचन्द्राननः, गूढजत्रुः, रिपुंसूदनः, दीर्घबाहुः, कमललोचनः—सः पूर्वं मधुरं सत्यम् उवाच, महाबलः, मृदु, सर्वजनप्रियः, चन्द्रसदृशदर्शनः। नूनं सः पुरुषव्याघ्रः, मातङ्गगमनेन वनानि शोभयिष्यति, सः महारथः विचरन्। एवं नगरस्त्रियः दुःखार्ताः, मृत्युसंनिकर्षेण भीताः, राघवाय विलपन्त्यः क्रोशन्ति स्म। राघवस्य कृते गृहेषु विलपन्त्यः स्त्रियः, सायं सूर्यास्ते, रात्रिरभवत्। अग्नयः शान्ताः, कथाः उपन्यासाश्च निःशब्दाः, सा नगरी तमसा आच्छन्नेव बभौ। व्यापारीणां व्यापारः शान्तः, हर्षः नष्टः, आश्रयः गतः, सा अयोध्या नभः इव तारारहितम् अभवत्।