रथमार्गं अनुगम्य, ते बुद्धिमन्तः जनाः विस्मितचित्ताः प्रत्यागताः, ‘किमेतत्? किं कुर्मः, विधिना पीडिताः?’ इत्युक्त्वा चिन्तायुक्ताः। येन मार्गेण गताः, तेनैव क्लान्तहृदयाः सर्वे दुःखिता अयोध्यां, शोकाकुलजननिवासं, पुनरुपाजग्मुः। तां पुरीं दृष्ट्वा, वियोगदुःखेन समाकुलचित्ताः, अश्रूणि दुःखपीडितनेत्रेभ्यः मुमुचुः। रामविहीनां तां पुरीं, गरुडेन सरःसर्पेषु हृतेषु इव नदीं, न शोभमानां अपश्यन्। चन्द्ररहितमिव व्योम, जलरहितमिव सागरं, हर्षहीनां तां पुरीं, मोहिता जनाः अपश्यन्। ते दुःखिता, शोकसमाकुला, तैः महता श्रीमन्तं गृहं प्रविश्य अपि, स्वजनान् परान् वा न विविच्य, सर्वदिशं विलोक्य, हर्षशून्याः बभूवुः। एवं दुःखार्ताः, गाढशोकसमाकुलाः, अश्रुपूर्णलोचना, मृत्युकामाः अपि अभवन्। रामं अनुगम्य पुनः प्रत्यागताः ते नगरवासिनः, आत्मनः चेतनां नष्टवत् शोकग्रस्ताः बभूवुः। प्रत्येकः स्वगृहं, पुत्रदारसंवृतः, प्रविश्य, अश्रूणि मुमुचुः, रुदनच्छन्नमुखाः। न कश्चित् हृष्टः, न कश्चित् प्रमुदितः; विक्रेतारः न स्ववस्तूनि प्रदर्शयन्ति, न च मालाः आकर्षन्ति, न गृहेषु भोजनानि पच्यन्ते। लब्धं धनं अपि पुनः प्राप्तं चेत्, न कश्चित् उत्सवं करोति; न च माता प्रथमतनयं लब्ध्वा हृष्टा भवति। सर्वेषु गृहेषु, स्त्रियः रुदन्त्यः, गृहं प्रत्यागतान् पतिं परुषैः वचोभिः ताडयन्त्यः, गजदन्तशल्यैः इव, शोकातुराः अभवन्। किं गृहैः, किं दारेषु, किं वित्तेन? किं पुत्रैः, किं वा सुखैः, ये रामं न पश्यन्ति? एक एव नरः सत्यमनुष्यः अस्ति लोके—लक्ष्मणः, यः सीतया सह काकुत्स्थं रामं वने अनुयाति। धन्याः ते नद्यः, पद्मिनीः सरःसंपन्नाः तडागाः, यासां शुद्धे जले काकुत्स्थः स्नातुम् अर्हति। रम्याणि वनानि, महानद्यः, विस्तीर्णानि पल्वलानि, शिखरिभिः पर्वताः, सर्वे काकुत्स्थस्य शोभां करिष्यन्ति। यः कश्चित् वनं वा पर्वतः रामं उपगच्छति, स तं प्रियातिथिं सम्यक् सत्कर्तुम् अर्हति। नानावर्णपुष्पमाल्यैः, समृद्धैः उपहारैः, ऋतुविरुद्धं अपि, श्रेष्ठानि पुष्पफलानि उपस्थापयिष्यन्ति। पर्वताः, करुणया, ऋतुविरुद्धं अपि, श्रेष्ठानि पुष्पफलानि रामाय दर्शयिष्यन्ति। शुद्धोदकधाराः पर्वताः स्रक्ष्यन्ति, नानावर्णरम्यजलप्रपातान् प्रकाशयिष्यन्ति। शिखरस्थाः वृक्षाः राघवाय हर्षं दास्यन्ति; यत्र रामः, तत्र न भयं, न च पराजयः। स वीरः, महाबाहुः, दशरथात्मजः; यावत् सः दूरं न गतः, तावत् वयं राघवम् अनुयाम। तस्य महात्मनः छायायाम् आश्रयः सुखदः; स एव रक्षिता, शरणं, गतिः च अस्माकं। वयं सीतां सेविष्यामः, भवन्तः राघवम्; इति दुःखिता नगरस्त्रियः स्वपतीन् प्रति विविधानि वचांसि ऊचुः। राघवः वने भवतः कल्याणं रक्षिष्यति; सीता, स्त्री, एतेषां जनानां कल्याणं रक्षिष्यति। कः प्रमोदं विन्देत अस्मिन् अप्रियवासे, अश्रेयसीषु, उद्विग्नमनसां जनानाम् मध्ये? यदि कैकेयी राज्यं धारयति, धर्मविपरीता, अनाथवत्, तर्हि अस्माकं जीवनस्य न मूल्यं, न पुत्राः, न वित्तम्। या स्वपुत्रं पतिं च परित्यज्य राज्यलाभाय प्रवृत्ता, सा कैकेयी, कुलपङ्कः, कं न परित्यजेत्? न वयं कैकेयीं अधीनाः राज्ये स्थास्यामः; सा जीवति चेत्, पुत्रैः सह अपि जीवितं धिक्। या राजा-पुत्रं निर्घृणया निर्वासयति, तां पापिनीं, अधार्मिकां, कः सुखेन जीवेत्? सर्वं पीडितम्, अनाथम्, अनायके च; कैकेय्याः कारणात् सर्वं शीघ्रं विनश्यिष्यति। रामे वनं गते, राजा न जीविष्यति; दशरथस्य निधनं सति, विनाशः निश्चितः। हे पुण्यहीनाः, क्लेशिता जनाः, विषं पिबन्तु, अथवा राघवम् अनुयान्तु, अथवा विनाशं गच्छन्तु। रामः, मिथ्यया निर्वासितः, भार्यया लक्ष्मणेन च सह, अस्मान् भरताय दत्तवान्—मृगान् यथाऽभीकारिणे। रामः, लक्ष्मणस्य ज्येष्ठः, श्यामवर्णः, पूर्णचन्द्राननः, सुपीनः, रिपुघ्नः, दीर्घबाहुः, कमललोचनः— सः पूर्वं वदति, मधुरम्, सत्यं, महाबलः; सौम्यः, सर्वजनप्रियः, मनोहरः, शशिवत्। नूनं सः पुरुषशार्दूलः, मत्तगजेन्द्रगमनीयः, वनानि विचरन् शोभयिष्यति, सः महारथी। एवं नगरस्त्रियः राघवस्य विषये विलपन्त्यः, शोकातुरा, मृत्युसन्निभभीता, उच्छोषमकुर्वन्। यदा स्त्रियः राघवस्य कृते गृहेषु विलपन्त्यः, तदा सूर्यः अस्तं गतः, रात्रिः समुपस्थितवती। अग्नयः शान्ताः, कथाः उपसंहृताः, अयोध्या तमसा आच्छन्नेव बभासे।