तेषां जनानां हृदयानि शोकसन्तप्तानि आसन्, ये महाबाहुम्, अमर्षरहितम्, मधुरभाषिणं रामं किं वदेम इति चिन्तयन्तः, कथं वयं ब्रुवीम, ‘राघवः अस्माभिः नीतः’ इति, इति दुःखेन विवर्तन्ते स्म। रामविना अस्मान् दृष्ट्वा सा पुरी निःस्नेहा शोकसम्भ्रान्ता च भविष्यति, स्त्रीबालवृद्धैः पूर्णा, हर्षरहिता च। तेन वीर्यवान् महात्मना सह गच्छित्वा, तस्य वियोगेन वयं कथं पुनः तां पुरीं द्रक्ष्यामः इति ते चिन्तयन्तः, बाहून्न्यम्य, दुःखार्ताः, वत्सवियोगिनां धेनूनां नादवद् विलपन्ति स्म। मार्गे अग्रे गत्वा, अल्पदूरं यावत्, ते जनाः महतीं मोहव्यथां प्राप्नुवन्ति, मार्गभ्रंशात् दुःखिताः। रथमार्गानुगमनेन, ते विचारवन्तः, ‘किमेतत्? किं कुर्मः, दैवेन पीडिताः?’ इति उच्य, पृष्ठगमनं कृतवन्तः। येन मार्गेण आगताः, तेनैव मार्गेण, क्लान्तहृदयाः, ते सर्वे दुःखितजनाकुलां अयोध्यां प्रत्यागच्छन्। तां पुरीं दृष्ट्वा, तेषां मनांसि रामवियोगेन कम्पितानि, दुःखदीनाक्षैः अश्रूणि मुमुचुः। रामरहितां तां पुरीं न शोभते इति अपश्यन्, यथा सरः गरुडेन नागहृतैः रहितम्। यथा चन्द्ररहितं नभः, यथा जलरहितः समुद्रः, तथा ते दुःखार्तचित्ताः, हर्षशून्यां पुरीं अपश्यन्। शोकसन्तप्ताः, दुःखपरिप्लुताः, तानि रम्यशालानि प्रविश्य, स्वजनान् परजनांश्च न विविज्ञुः, परितः पश्यन्तः, हर्षशून्याः। एवं ते दुःखार्ताः, दुःखगभीराः, अश्रुपूर्णलोचनाः, शोकमरणाभिलाषेण पीडिताः। रामानुगम्य पुनः प्रत्यागताः, नगरवासिनः प्राणैः विवर्जिताः इव, मूढचेतसः अभवन्। प्रत्येकः स्वगृहं प्रत्येत्य, पुत्रदारैः परिवृतः, अश्रुपरितानमुखाः, सर्वे रुरुदुः। न कश्चित् प्रमोदं प्राप, न कश्चित् हृष्टः अभवत्; न व्यापारी स्ववस्तूनि दर्शयति, न च वाणिज्यवस्तूनि शोभन्ते, न गृहस्थाः पाकोपक्रमं कृतवन्तः। लाभं लब्ध्वापि कोऽपि न प्रमोदते, न च प्रथमजं पुत्रं प्राप्तवत्याः जनन्याः प्रमोदः। प्रतिगृहे स्त्रियः रुरुदुः, पतिं प्रत्युपालम्भं चक्रुः, दुःखार्ताः, तेषां वचनानि गजाङ्कुशतुल्यानि। ‘किं गृहैः, किं दारैः, किं वित्तेन? किं पुत्रैः, किं वा सुखेन, येन राघवः न दृश्यते?’ इति विलपन्ति। एकः एव पुरुषः लोके शेषः—लक्ष्मणः, यः सीतया सह काकुत्स्थरामानुगः, वनं सेवते। धन्याः ते नद्यः, तानि पद्मवन्ति सरांसि, यस्यां काकुत्स्थः शुद्धे जले स्नास्यति। रम्याणि काननानि, महान्ति सरितः, विशालानि मार्जाराणि, शिखरिणः गिरयः, सर्वे काकुत्स्थस्य शोभां वर्धयिष्यन्ति। यं यं वनं गिरिं वा रामः उपसर्पति, सः तं आगतम् अतिथिं यथा, न अवमानयेत्। पुष्पमालाभिः, नानाविधैरुपहारैः, ऋतुमतः अपि, उत्तमानि पुष्पफलानि दास्यन्ति। ऋतुविपरीतेष्वपि कालेषु, उत्तमानि पुष्पफलानि रामाय दर्शयिष्यन्ति गिरयः, करुणया। गिरयः शुद्धजलानि स्रविष्यन्ति, नानारूपाणि अद्भुतानि जलप्रपातानि दर्शयिष्यन्ति। शिखरस्थाः वृक्षाः राघवस्य मनोहराः भविष्यन्ति; यत्र रामः तत्र न भीः, न च पराजयः। स हि वीरः, महाबाहुः, दशरथात्मजः; सुदूरं यावत् न गच्छति, तावत् राघवमनुगच्छाम। एवं महात्मनः छायायाम् आश्वासः अस्ति; सः रक्षकः, शरणं, प्रेयः च एतेषां जनानाम्। ‘वयं सीतां सेविष्यामः, भवन्तः राघवं सेवध्वम्’ इति दुःखार्ता नगरस्त्रियः पत्येभ्यः नानाविधानि वचनानि ऊचुः। राघवः वनवासे भवद्भ्यः कल्याणं च रक्षां च दास्यति; सीता अपि स्त्री, एतेषां जनानां कल्याणं रक्षां च करिष्यति। ‘कः सुखं प्राप्नुयात् अस्मिन् अप्रिये वासे, अनिष्टजनसम्पन्ने, चञ्चलचित्ते जनसमूहे?’ इति। यदि कैकेयी राज्ये अधर्मेण, अनाथवत्, अधिष्ठास्यति, तर्हि न जीवितस्य, न पुत्रस्य, न वित्तस्य, कश्चित् अर्थः। या पुत्रं पतिं च परित्यज्य, राज्यलाभाय, कैकेयी, कुलपङ्कः, अन्यं कं न परित्यज्येत्? वयं कैकेयीं सेवमानाः, राज्ये न स्थास्यामः; सा जीवति चेत्, पुत्रसहितं जीवितमपि शप्तम् इति मन्यन्ते। या राजपुत्रं निर्वासयित्वा, तां क्रूरां स्त्रीं दृष्ट्वा, कः सुखेन जीवेत्, तादृशीं पापिनीं धर्मविरुद्धाम्? सर्वं क्लेशितम्, अनाथम्, अनायकम्; कैकेयीकारणात् सर्वं शीघ्रं विनश्यिष्यति। रामे वनं गते, राजा न जीविष्यति; दशरथस्य निधनानन्तरं, नाशः निश्चितः। ‘हीनपुण्या, दीनस्थिते, विषं पिब, अथवा राघवमनुगच्छ, अथवा नाशं प्राप्नुहि’ इति। रामः, मिथ्यावनवासेन, सीतया लक्ष्मणेन च सह, अस्मान् भरताय न्यवेदयत्, यथा मृगाः व्याधाय समर्पिताः। लक्ष्मणस्य ज्येष्ठभ्राता रामः, श्यामवर्णः, पूर्णचन्द्राननः, गूढजत्रुः, रिपुदर्पहा, दीर्घबाहुः, पद्मलोचनः—एवं तं स्मरन्ति, तस्य वियोगेन शोकाकुलाः जनाः।