सदा पिता पुत्रानिव यः अस्मान् रक्षति, स रघुवंशश्रेष्ठः कथं वनं गत्वा अस्मान् त्यक्तवान् इति जनाः विषण्णा विलपन्ति। राघवस्य वियोगेन जीवितस्य किं प्रयोजनम्? अत्रैव नष्टाः स्याम, अथवा महाप्रस्थानं कुर्याम् इति ते शोकाकुलाः विचारयन्ति। बहुशः शुष्कद्रुमाः सन्ति, तैः महतीं चिता निर्माय सर्वे तत्र प्रविशेम, अथवा—किं बलवन्तं, अनसूयकं, मधुरभाषिणं राघवम् आगतम् वयं किं वदेम? राघवः अस्माभिः नीतः इति कथं सहनं शक्यते? निश्चितं तं राघवम् विना नगरी शून्या भविष्यति, वृद्धबालस्त्रीभिः पूर्णा, हर्षरहिताः। तं वीरं महात्मानं राघवम् सह गत्वा, तस्य वियोगेन पुनः तां नगर्यं कथं पश्येम? एवं करुणं विलप्य बाहून् उत्तोल्य जनाः दुःखिताः, वत्सहीनाः धेनवः इव, विविधं शोकवचनं उच्चैर् उचुः। पथं अनुगम्य, किञ्चित् अग्रे गत्वा, मार्गभ्रष्टाः महाशोकसम्प्लाविताः अभवन्। रथमार्गं अनुगम्य, विचारवन्तः जनाः मुहूर्तं स्थित्वा, "किम् इदं? भाग्येन पातिताः वयं किं कुर्याम?" इति वदन्तः प्रत्यागच्छन्। तेनैव मार्गेण, क्लान्तहृदयाः, सर्वे शोकाकुला आयोध्यां प्रत्यागच्छन्। तां नगर्यं दृष्ट्वा, राघववियोगेन विक्षिप्तचित्ताः, शोकदुःखपीडितनेत्रैः अश्रूणि अपातयन्। राघवविहीना नगरी न शोभते, यथा सरः गरुडेन नागान् हृतवान्। चन्द्ररहितं व्योम, जलरहितं समुद्रं इव, नगर्यं हर्षरहितम्, मोहिता मनः दृष्टवन्तः। दुःखसंतप्ताः, शोकसमाकुलाः, तैः समृद्धगृहाणि प्रविश्य, स्वजनान् परिजनान् वा न विवेक्तुं शक्यं, सर्वत्र विलोकयन्तः, हर्षं परित्यक्तवन्तः। एवं शोकसमाकुलाः, मृत्युम् इच्छन्तः, अश्रुपूरितलोचनाः, राघवम् अनुगम्य पुनः प्रत्यागताः, नगरवासिनः प्राणरहिताः इव, विमूढचित्ताः अभवन्। प्रत्येकः स्वगृहं प्रत्यागच्छन्, बालपत्नीसमेतः, सर्वे अश्रूणि अपातयन्, शोकविलीनमुखाः। न कश्चित् हृष्टः, न कश्चित् प्रमुदितः; व्यापारीः स्ववस्तूनि न दर्शयन्ति, वस्तूनि न शोभन्ति, गृहस्थाः न पक्वान्नानि पचन्ति। नष्टं धनं लब्ध्वा अपि, न कश्चित् हर्षं प्राप्नोति; प्रथमजं पुत्रं प्राप्तवती माता अपि न प्रमोदति। सर्वेषु गृहेषु, स्त्रियः शोकदुःखसमाकुलाः, पतिं प्रत्यागतं तिरस्कृत्य, तीक्ष्णवचनैः, गजदण्डैः इव, तं शोकितम् अकुर्वन्। "गृहस्य, पत्न्याः, धनस्य, पुत्रस्य, सुखस्य वा किम् उपयोगः, ये राघवम् न पश्यन्ति?" इति विलपन्ति। सत्यपुरुषः केवलं लक्ष्मणः, यः सीतया सह काकुत्स्थं रामं वनं अनुगच्छति, तं सेवते। धन्याः ताः नद्यः, तानि पद्मवनानि, तानि सरांसि, यत्र शुद्धजले काकुत्स्थः स्नानं करिष्यति। रम्याणि वनानि, महानद्यः, विशालाः सरांसि, शिखरयुक्तः गिरयः, सर्वे काकुत्स्थं शोभां दास्यन्ति। यः गिरिः वा वनं रामः आगच्छति, स तं प्रियं अतिथिं सम्यक् सत्करिष्यति। विविधपुष्पमालाः, बहुलं फलपुष्पं, ऋतुम् अतिक्रम्य अपि, उत्तमानि पुष्पफलानि रामाय दास्यन्ति। ऋतुम् अतिक्रम्य अपि, गिरयः करुणया रामाय उत्तमानि पुष्पफलानि दर्शयिष्यन्ति। गिरयः शुद्धजलम् स्रक्ष्यन्ति, नानावर्णानि अद्भुतानि जलप्रपातानि दर्शयन्ति। गिरिशिखरेषु वृक्षाः राघवम् प्रमोदं दास्यन्ति; यत्र रामः, तत्र भयम् नास्ति, न च पराजयः। स वीरः, महाबाहुः, दशरथस्य पुत्रः; सुदूरं गन्तुं पूर्वम्, वयं राघवम् अनुगच्छाम। तस्य महात्मनः छायायाः सुखम्; स जनस्य रक्षकः, शरणम्, गन्तव्यः च। "वयं सीतां सेवामः, त्वं राघवम् सेवस्व"—इति नगर्याः स्त्रियः शोकाकुलाः पतिं प्रति विविधं वचनम् ऊचुः। "राघवः वनं गत्वा तव कल्याणं रक्षां च करिष्यति; सीता, स्त्री, जनस्य कल्याणं रक्षां च करिष्यति।" "एतादृशे दुःखदायिन्यां, अशान्तजनसमूहयुक्ते, प्रमत्तचित्ते नगर्यां कः सुखं प्राप्नुयात्?" इति विलपन्ति। "यदि कैकेयी राज्यं धर्मरहितं, अनाथवत्, कर्तुम् इच्छति, तर्हि जीवितस्य, पुत्रस्य, धनस्य, किं मूल्यं?" कैकेयी, पुत्रं पत्यं च परित्यज्य, राज्यलाभाय, अन्यं कं न परित्यजेत्? स वंशदूषिणी कैकेयी। "वयं कैकेयीं अधीनाः दासवत् राज्ये न स्थास्यामः; जीवितं अपि पुत्रैः सह शपामः, यावत् सा जीवति।" "या राजपुत्रं निर्वासयति, तां क्रूरां अधर्मिणीं कः सुखेन जीवेत्?" "सर्वं दुःखितम्, अनाथम्, अनियन्त्रितम्; कैकेयी कारणेन शीघ्रं सर्वं विनश्यति।" रामे वनं गते, राजा दशरथः न जीवेत्; दशरथस्य निधनं सति, विनाशः निश्चितः। एवं नगरवासिनः, रामवियोगेन शोकसंतप्ताः, नगर्यां प्रत्यागत्य, हर्षरहिताः, दुःखसमाकुलाः, जीवनस्य अर्थं न पश्यन्तः, कैकेयीं तिरस्कृत्य, रामं अनुगन्तुम् इच्छन्तः, विविधं विलपन्ति।