राघवस्य महान् बाहुः सत्यवचनः च, कथं स्वजनान् भक्तान् परित्यज्य तपस्वी रूपेण वनं गतः इति जनाः विषण्णाः सन्तः विचारयन्ति। स यः सर्वदा पितरं पुत्रानिव अस्मान् रक्षितवान्, रघुवंशस्य श्रेष्ठः कथं वनं गत्वा अस्मान् त्यक्तवान् इति ते शोकमग्नाः सन्तः विलपन्ति। राघवस्य वियोगे जीवने का आवश्यकता? अत्रैव वा अन्तं प्राप्नुयाम, महा प्रयाणं वा कुर्मः इति ते निर्णयं कुर्वन्ति। तत्र बहु शुष्कद्रुमाः सन्ति, तैः महतीं चितां निर्माय प्रविशामः वा इति ते अन्योन्यं भाषन्ते। ते राघवस्य बलिनः, प्रियवचनस्य, अनसूयकस्य प्रति किं वदेम? कथं सहनं शक्यते यः राघवः अस्माभिः नीतः इति वदेम? राघवविहीनं नगरं स्त्रीबालवृद्धैः पूर्णं दुःखितं निरानन्दं च भविष्यति इति ते चिन्तयन्ति। वीरस्य धर्मात्मनः राघवस्य सह गत्वा तस्य वियोगे पुनः तद् नगरं कथं पश्येम इति शोकमग्नाः सन्ति। एवं ते जनाः बाहून्नुत्स्य विविधानि दुःखपूर्णानि वचनानि उच्चैर् वदन्ति, वत्सविहीनाः धेनवः इव विलपन्ति। मार्गं अनुवृत्य किञ्चित् गत्वा ते महतीं निराशां प्राप्ताः, मार्गभ्रष्टाः सन्तः विषण्णाः अभवन्। रथमार्गं अनुवृत्य विवेकिनः जनाः विवर्तिताः, "किम् एतत्? दैवेन हताः किं कुर्मः?" इति वदन्तः। ततो येन मार्गेण आगतवन्तः तेनैव मार्गेण क्लान्तहृदयाः सर्वे अयोध्यां दुःखितनगरं प्रत्यागच्छन्। नगरं दृष्ट्वा राघववियोगेन व्याकुलचित्ताः, शोकग्रस्तनेत्रैः अश्रूणि मुमुचुः। राघवविहीनं नगरं न शोभते, यथा सरः गरुडेन नागैः हृतैः। यथा चन्द्रशून्यं व्योम, यथा जलशून्यं समुद्रः, तथा तद् नगरं निरानन्दं दृष्ट्वा भ्रमितचित्ताः अभवन्। दुःखिताः शोकग्रस्ताः तेषु महलिषु प्रविश्य, स्वजनान् अन्यजनान् च न विवेकु, सर्वत्र निरीक्ष्य हर्षः नष्टः अभवत्। एवं शोकसन्तप्ताः, मरणेच्छया व्याकुलाः, अश्रुपूरितलोचनाः तिष्ठन्ति। राघवम् अनुगम्य प्रत्यागत्य, नगरवासिनः प्रायः आत्मा हृतः इव, चित्तं नष्टम् इव अभवन्। प्रत्येकः स्वगृहं प्रतिगच्छन्, पुत्रदारैः परिवृतः, अश्रूणि मुमुचुः, मुखं रोधनविलीनम्। न कोऽपि हर्षं प्राप्नोति, न कोऽपि प्रहर्षयति; व्यापारी न वस्तूनि दर्शयन्ति, न च वाणिज्यं शोभते, न गृहस्थाः पाकं कुर्वन्ति। अपि च लब्धधनम् अपि, न कोऽपि महोत्सवम् आचरति; न जननी प्रथमपुत्रम् प्राप्त्वा हर्षयति। सर्वगृहेषु स्त्रियः शोकसन्तप्ताः पतिं प्रत्यागतं ताडनवचनैः दुःखिताः भाषन्ति। राघवम् अपश्यन् गृहं वा, पत्नीं वा, धनं वा, पुत्रं वा, सुखं वा, किम्? इति ताः विवेचयन्ति। एकः एव सत्यपुरुषः अस्ति—लक्ष्मणः, यः सीतया सह काकुत्स्थं राघवम् अनुगच्छति, वनवासे तं सेवते। धन्याः तानि नद्यः, तानि पद्मवन्ति सरांसि, येषु शुद्धजलानि काकुत्स्थः स्नातुं गच्छति। रम्याः तानि वनानि, महाः नद्यः, विस्तीर्णानि सरांसि, शिखरयुक्ताः पर्वताः च काकुत्स्थं शोभयन्ति। यः राघवः यं वनं वा पर्वतं वा आगच्छति, तं प्रियातिथिं सम्मानयितुं न विफलः। विविधपुष्पमालाभिः, दानैर् अपि अनृतुकाले, श्रेष्ठानि पुष्पफलानि प्रादर्श्यन्ते। पर्वताः करुणया अनृतुकाले अपि श्रेष्ठानि पुष्पफलानि रामाय दर्शयन्ति। पर्वताः शुद्धजलानि स्रक्ष्यन्ति, विविधरम्यजलप्रपातानि दर्शयन्ति। पर्वतशिखरेषु वृक्षाः राघवम् आनन्दयन्ति; यत्र रामः तत्र न भयम्, न च पराजयः। स वीरः, महाबाहुः, दशरथस्य पुत्रः; सुदूरं गच्छति पूर्वम्, तं राघवम् अनुगच्छाम। तस्य महात्मनः छाया सुखदायिनी; स रक्षकः, शरणम्, गन्तव्यं च अस्माकं। सीतां वयं सेवामः, त्वं राघवम् सेवस्व, इति दुःखसन्तप्ताः नगरस्त्रियः पतिं प्रति विविधानि वचनानि वदन्ति। राघवः वनवासे तव सुखं रक्षां च करिष्यति; सीता स्त्री अस्माकं सुखं रक्षां च दास्यति। असुखदं, अनर्हं, चिन्तितजनसंयुक्तं इदं निवासं कः सुखेन वसति? यदि कैकेयी राज्यं धारयति, अधर्मेण, रक्षकविहीनम् इव, तर्हि जीवने न मूल्यं, न पुत्रः, न धनम्। या पुत्रं पतिं च शक्त्यर्थं त्यक्तवती, अन्यं कं कैकेयी कुलपङ्किनी न त्यजेत्? कैकेय्याः अधीनाः सेवकाः राज्ये न वसेम; या जीवति, पुत्रैः सह वासं अपि शपामः। या राजपुत्रं निर्वासयति, ताम् अमानुषीं, अधर्मिणीं, कः सुखेन जीवेत्? सर्वं दुःखितम्, अनाश्रितम्, अनायकम्; कैकेय्याः कारणात् सर्वं शीघ्रं विनश्यति।