निन्द्यं तद् निद्रां स्म, या मनसः हरत्रि! अद्य वयं रामं न पश्यामः, यस्य वक्षः स्थलं विस्तीर्णं, बाहवः च महाबलिनः। कथं स रामः, सत्यवाग् महाबाहुः, स्वजनान् भक्तान् परित्यज्य, तपस्विव वने गतः? यः पितेव आत्मतान् पुत्रान् नित्यं रक्षति, स रघुवंशश्रेष्ठः कथं स्म वनेत्यज्य अस्मान् गतवान्? इहैव वयं प्राणान् त्यजामः, वा महाप्रस्थानं कुर्मः; रामविहीनानां जीविते किम् अर्थः? बहूनि शुष्ककाष्ठानि अत्र सन्ति, तानि समिद्भिः वयं सर्वे चितां प्रज्वाल्य प्रविशामः, अथवा—किं वदेम महाबाहवे, अमर्षणाय, मधुरभाषिणे? कथं शक्ष्यामः वक्तुम्—‘राघवः अस्माभिः नीतः’ इति? नूनं सा पुरी राघवविरहितान् अस्मान् दृष्ट्वा शून्या भविष्यति; नारीबालवृद्धैः पूर्णा, हर्षविहीना च स्यात्। स तु वीरः महात्मा गत्वा, वयं तस्मिन् विना, कथं पुनः तां पुरीं द्रक्ष्यामः? एवं ते जनाः, बाहून्न्यस्य, अनेकानि दुःखार्ताः वचनानि ऊचुः, वत्सवियुक्ताः गावः इव विलपन्तः। पन्थानं अनुसृत्य, किञ्चित् गत्वा, मार्गविभ्रान्त्या महता शोकसम्भ्रान्ताः अभवन्। रथस्य पदविम् अनुसृत्य, ते विचक्षणाः पृष्ठतः प्रत्यागच्छन्—‘किम् इदं? किं कुर्मः, विधिना पीडिताः?’ इति। तेनैव मार्गेण, येन आगताः, क्लान्तहृदयाः सर्वे अयोध्यां दुःखितजनां पुनः प्रत्याजग्मुः। पुरीं तां दृष्ट्वा, रामवियोगविह्वलचेतसः, अश्रूणि बाष्पपूर्णनेत्राः, शोकार्ताः च अपातयन्। सा पुरी रामविहीना न शोभते, यथा ह्रदात् गरुडेन नागेषु हृतेषु सरित्। यथा चन्द्ररहितं नभः, यथा जलरहितः सागरः, तथा तां पुरीं दुःखार्तचित्ताः अल्पहर्षां अपश्यन्। ते दुःखेन विवेशुः, तानि शोभनानि वेश्मानि, दुःखार्ताः, शोकसंभ्रान्ताः, स्वजनान् परान् च न वेदन्तः, सर्वतोऽपि विलोकयन्तः, हर्षं त्यक्त्वा। एवं दुःखार्ताः, विषण्णचित्ताः, अश्रुपूर्णलोचनाः, मृत्युकाङ्क्षिणः, मनसि शोकसम्भ्रान्ताः अभवन्। रामं अनुगम्य पुनः प्रत्यागताः, ते नगरवासिनः आत्मनः प्राणैः हीनाः इव, विमूढचेतसः अभवन्। प्रत्येकः स्वगृहं प्रत्यपद्यत, पुत्रदारैः परिवृतः, सर्वे अश्रूणि मुमुचुः, रुदितेन मुखानि आवृत्य। न कश्चित् प्रमोदं न प्रहर्षं च Lebel, न व्यापारी स्ववस्तूनि दर्शयति, न च वणिजः द्रव्याणि शोभन्ते, न गृहस्थाः पाचयन्ति। लब्धं धनं पुनः प्राप्त्वा, न कश्चित् प्रमोदते, न च जननी प्रथमे जातं पुत्रं लब्ध्वा हृष्यति। गृहे गृहे स्त्रियः रुदन्त्यः, पतिं प्रत्यागतं परुषैः वाक्यैः ताडयन्त्यः, इव हस्तिप्रहारैः, शोकसम्भ्रान्ताः। किं गृहैः, किं दारैः, किं वित्तेन? किं पुत्रैः, किं वा सुखैः, ये राघवं न पश्यन्ति? एको हि सत्पुरुषः अवशिष्टः—लक्ष्मणः, यः सीतया सह काकुत्स्थं अनुगच्छति, वने तं सेवते। धन्याः ते नद्यः, पद्मिन्यः, सरांसि च, येषां विमलेषु जलेषु काकुत्थः स्नास्यति। सुखानि काननानि, महान्ति सरितः, विस्तीर्णानि पल्वलानि, शैलाश्च रमणीयानि सर्वे काकुत्स्थस्य शोभां करिष्यन्ति। यः रामः येन काननं वा शैलः उपयाति, तं स्नेहितं अतिथिं इव मानयिष्यति। नानावर्णपुष्पमालाभिः, बहुभिः उपहारैः, ऋतुविरहितं अपि, श्रेष्ठानि पुष्पफलानि सन्ति। ऋतुविरुद्धानि अपि उत्तमानि पुष्पफलानि रामाय दर्शयिष्यन्ति पर्वताः, दयया। पर्वता अपि निर्मलजलानि स्रक्ष्यन्ति, विचित्रजलप्रपातान् दर्शयिष्यन्ति। पर्वतशिखरस्थाः वृक्षाः राघवं आनन्दयिष्यन्ति; यत्र रामः, तत्र न भयम्, न च पराजयः। स वीरः, महाबाहुः, दशरथात्मजः; सुदूरं न गच्छेत्, तावत् वयं राघवं अनुसरामः। तस्य महात्मनः छायायाम् आश्वासः, स एव रक्षिता, शरणं, गन्तव्यं च एतेषां जनानाम्। वयं सीतां सेविष्यामः, भवन्तः राघवम्; इति दुःखार्ताः नगरस्त्रियः पत्यून् प्रति नानाविधानि वचनानि ऊचुः। राघवः वनं गच्छन् भवतः सुखं च रक्षां च करिष्यति; सीता अपि स्त्री, एतेषां सुखरक्षां करिष्यति। कः प्रमोदं लभेत् अस्मिन् अप्रिये वासे, अमनुष्ये, चिन्तितजनसमूहे, विमूढचेतसाम् मध्ये? यदि कैकेयी राज्यं करिष्यति, अधर्मेण, अनाथवत्, तर्हि नः जीविते, न पुत्रेषु, न वित्तेऽपि कश्चित् अर्थः अस्ति। या स्वपुत्रं स्वपत्निं च परित्यज्य राज्यलाभं इच्छति, सा कैकेयी, कुलपङ्कः, कं अन्यं न परित्यजेत्? वयं कैकेय्याः अधीनाः दासत्वेन न स्थास्यामः; सा जीवति चेत्, सुतैः सह वासं अपि शपामः। का नाम सा क्रूरा, या राजपुत्रं निर्वासयति, तां दुष्टां अधार्मिकां दृष्ट्वा कः सुखेन वसेत्? एवं नगरे जनाः, रामवियोगशोकसम्भ्रान्ताः, दुःखेन विवर्णचित्ताः, स्वगृहेषु शोकपूर्णान्यश्रूणि मुमुचुः, रामं विना सर्वं शून्यं दृष्ट्वा, जीवनस्य न किंचित् सुखम् अपश्यन्।