ततः बलवान् दशरथात्मजः सारथिना सह शुभलक्षणानि पश्यन् रथं उत्तरदिशं प्रति प्रस्थितवान्, वनाय गन्तुम् उद्यतः। तस्मिन् समये श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायाम् अयोध्याकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः प्रवृत्तः। रात्र्यतीते तु, रामविरहिताः नगरवासिनः शोकाभिभूताः स्थिरा अभवन्, भग्नहृदयाः। ते दुःखजनिताश्रुभिः आर्द्रलोचनाः पुनः पुनः पश्यन्तः अपि, रामदर्शनं न शेकुः। तेषां शोकविक्लवमुखानां, तं प्राज्ञं रामं विना, दयालवद्विद्वांसः जनाः विलपन्तः इदं वचनम् ऊचुः— धिक् तां निद्रां या चेतः हरति! अद्य वयं रामं न पश्यामः, विशालवक्षसं महाबाहुं। कथं स धर्मात्मा सत्यवाग् रामः, स्वजनप्रियम् उत्सृज्य, तपस्विव वनं गतः? यः पितेव स्वपुत्रान् नः सर्वदा रक्षितवान्, स रघुवंशश्रेष्ठः कथं नः परित्यज्य वनं गतः? इहैव वयं प्राणान् त्यजामः, वा महाप्रस्थानं कुर्मः; रामवियोगे जीवितस्य किम् प्रयोजनम्? अत्र बहूनि शुष्ककाष्ठानि सन्ति; तानि समाहृत्य समिद्धां चितां प्रविशामः, अथवा—किं वदेम महाबाहवे, अमर्षिणे, मधुरभाषिणे? कथं वयं ब्रूमः—'राघवोऽस्माभिः नीतः' इति? सः नगरी निश्चितं शून्या भविष्यति, वयं राघवविहीनाः दृष्ट्वा; स्त्रीबालवृद्धैः पूर्णा, आनंदरहितैः। तं वीरं महात्मानं सह गत्वा, विना तेन वयं कथं पुनः तां पुरीं द्रक्ष्यामः? एवं तं विलपन्तः जनाः, कराभ्यां उन्नम्य, वात्सल्यविहीनाः गावः इव अनेकानि दुःखयुक्तानि वचनानि ऊचुः। ते मार्गानुयायिनः किंचित् गत्वा, मार्गभ्रान्त्या महाशोकसम्बद्धाः अभवन्। रथस्य पदवीं अनुगम्य, 'किं एतत्? किं कुर्मः, विधिना पीडिताः?' इति वदन्तः, चिन्ताशीलाः ते प्रत्यागताः। तेनैव मार्गेण, येन गताः, क्लान्तचित्ताः सर्वे दुःखितजनाकीर्णां अयोध्यां प्रत्यागच्छन्। तां पुरीं दुःखाकुलचित्ताः दृष्ट्वा, शोकपीडितलोचनाः अश्रूणि मुमुचुः। सा पुरी रामविहीना न शोभते, यथा सरः गरुडेन नागापहृतैः शून्यम्। चन्द्ररहितं नभः इव, जलरहितं सागरमिव, तां पुरीं ते आनंदविहीनां, मोहग्रस्तचित्ताः अपश्यन्। स्वगृहं प्रविश्य, तानि शोभनानि महागृहाणि, दुःखसन्तप्ताः ते स्वजनान् अन्यांश्च न विविच्य, सर्वत्र दुःखमग्नाः, आनंदशून्याः, चक्रुः। एवमस्ति ते दुःखिताः, अश्रुपूर्णलोचनाः, मृत्युं कामयमानाः, शोकेन पीडिताः। रामानुगमनात् प्रत्यागत्य, नगरवासिनः आत्मनः प्राणैः विहीनाः इव, विमूढचित्ताः अभवन्। प्रत्येकः स्वगृहं गत्वा, पुत्रदारैः परिवृतः, अश्रुपूर्णमुखाः, रुदन्तः, निविवेशुः। कोऽपि न हृष्टः, न कश्चित् प्रमुदितः; न व्यापारी विक्रयं दर्शयति, न वस्तूनि मनोहराणि, न गृहस्थाः पक्वान्नानि पचन्ति। लब्धधनस्य अपि, न कश्चित् प्रीतिम् अकरोत्; न जननी प्रथमजं पुत्रं लब्ध्वा प्रमोदिता। सर्वेषु गृहेषु, स्त्रियः रुदन्त्यः, स्वपत्नीन् प्रत्यागतान् पतिं परुषैः वाक्यैः ताडयन्त्यः, गजदन्तशल्यैः इव, दुःखेन पीडिताः। किं गृहैः, किं दारैः, किं वित्तेन? किं पुत्रैः, किं वा सुखैः, ये राघवं न पश्यन्ति? एक एव नरो लोके शेषः—लक्ष्मणः, यः सीतया सह काकुत्स्थं रामं वनं गच्छन्, तं सेवते। धन्याः ते नद्यः, पद्मिनीः सरांसि, येषां विशुद्धजलेषु काकुत्स्थः स्नातुम् अर्हति। रम्याणि काननानि, महानद्यः, विस्तीर्णानि पल्वलानि, शिखरिभिः पर्वताः च, काकुत्स्थस्य शोभां वर्धयिष्यन्ति। यं यं वनं वा पर्वतं रामः गमिष्यति, स तं अतिथिं समागतं यथार्हं पूजयिष्यति। पुष्पवितानैः, फलसमृद्ध्या, ऋतूनतिक्रम्य अपि, श्रेष्ठानि पुष्पाणि फलानि च रामाय प्रदास्यन्ति। पर्वताः स्वच्छजलानि स्रक्ष्यन्ति, विचित्रवर्णान् आश्चर्यरूपान् जलप्रपातांश्च दर्शयिष्यन्ति। शिखरिणां वृक्षा राघवं तोषयिष्यन्ति; यत्र रामः, तत्र न भयम्, न च पराजयः कदाचन। स हि वीरः, महाबाहुः, दशरथात्मजः; सः दूरं न यायात्, तावत् वयं राघवं अनुगच्छामः। एवं महात्मनः छायायाः सुखम् अस्ति; सोऽस्माकं रक्षकः, शरणम्, गतिः च। वयं सीतां सेविष्यामः, यूयं राघवस्य सेवा कुरुत; इति दुःखिता नगरस्त्रियः स्वपत्नीन् प्रति विविधानि वचनानि ऊचुः। राघवः वनस्थाने अपि, भवतः सुखं च रक्षां च करिष्यति; सीता अपि स्त्री, एतेषां जनानां सुखरक्षां करिष्यति।