रामस्य वाक्यं श्रुत्वा, 'त्वं शीघ्रं रथं संचालय, ततः पुनः प्रत्यावर्तय, यथा नगरवासिनः मम गतिं न जानीयुः; सावधानतया एतत् कुरु,' इति सुमन्त्रः तद्वचनं कृत्वा रथं शीघ्रं प्रावर्तयत्। पश्चात् स रथः पुनः रामस्य समीपं नीतः, यथोक्तं निवेदितम्। ततो रघुकुलयोः तयोः भ्रातृभ्यां सीतया सह युक्तरथे समारूढे, सारथिना तु रथः आश्रममार्गे प्रयुक्तः। ततः बलवान् दशरथात्मजः सारथिना सह रथं उत्तराभिमुखं कृत्वा, शुभानि निमित्तानि दृष्ट्वा, वनस्य प्रयाणाय प्रस्थितः। एवमेकदा, शुभे वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः प्रवृत्तः। रात्र्यतीता तु, तं विना नगरवासिनः शोकविह्वलाः स्तब्धा अभवन्, हृदयानि भग्नानि। शोकजनितैः अश्रुभिः पीडिता, पुनः पुनः पश्यन्तः, ते दुःखिता रामदर्शनं न शेकुः। दुःखशोकविक्लवमुखाः, तं धीमतं विना, दयालवचनाः ज्ञानी जनाः विलपन्तः ऊचुः— 'धिक् तां निद्रां या चेतः हरति! अद्य वयं रामं न पश्यामः, विशालवक्षसं महाबाहुं। कथं स महाबाहुः सत्यवाग्राघवः स्वजनान् परित्यज्य वने तपस्वी अभवत्? स यः पितेव आत्मतान् नः रक्षितवान्, स रघुनन्दनः कथं वना गतः? अत्रैव वयं प्राणान् त्यजामः, वा महाप्रस्थानं कुर्मः; रामं विना जीवने किमर्थम् अस्ति? बहूनि शुष्ककाष्ठानि सन्ति; वयं सर्वे चितां प्रज्वाल्य प्रविशामः, अथवा—किं वदेम महाबाहवेऽप्रियाय, सौम्याय, मधुरभाषिणे? कथं वयं वदेम, 'राघवः अस्माभिः नीतः' इति? नूनं सा पुरी विना राघवं शोचिष्यति; स्त्रीबालवृद्धैः पूर्णा, सानन्द्या भविष्यति। स वीरः महात्मा नः त्यक्त्वा गतः; कथं वयं पुनः तां पुरीं पश्येम?' एवं बाहून्न्यस्य, ते जनाः बहूनि दुःखसंबद्धानि वाक्यानि ऊचुः, वत्सवियुक्ता गावः इव विलपन्तः। रथमार्गे अनुव्रज्य, किंचित् गत्वा, मार्गभ्रष्टत्वात् महता शोकान्धकारेण पीडिताः। रथस्य पन्थानं अनुसृत्य, 'किमेतत्? किं कुर्मः, विधिना पीडिताः?' इति वदन्तः, चिन्ताशीलाः जनाः प्रत्यागमन्। येन मार्गेण आगताः, तेनैव क्लान्तचित्ताः सर्वे दुःखाकुलायोध्यां प्रत्यागच्छन्। तां पुरीं दृष्ट्वा, रामवियोगविह्वलचित्ताः अश्रूणि मुमुचुः। तं पुरीं विना रामं न शोभते, इति मन्यन्ते; सा सरः यत्र गरुडेन सर्पा हरिता, तदिव। सा पुरी चन्द्रविना नभः इव, जलविना सागरः इव, शोकार्तचित्तैः निर्लज्जत्वेन दृष्टा। स्वगृहाणि प्रविश्य, शोकेन पीडिताः, दुःखेन अभिभूताः, न स्वजनान् नान्यांश्च जानन्तः, सर्वत्र विलोक्य, हर्षरहिताः अभवन्। एवं ते दुःखार्ताः, अश्रुपूर्णलोचना, मरणेच्छया च पीडिताः। रामानुगमनानन्तरं प्रत्यागत्य, नगरवासिनः प्रायः प्राणविहीनाः इव, विमूढचित्ताः अभवन्। स्वगृहाणि, पुत्रदारैः परिवृताः, प्रविश्य, सर्वे अश्रूणि मुमुचुः, शोकावृतमुखाः। न कश्चित् हृष्टः, न कश्चित् प्रमुदितः; व्यापारीणां वस्तूनि न प्रकाशन्ते, न च गृहस्थाः पाचनं कुर्वन्ति। लब्धधनस्यापि लाभे न कश्चित् प्रमोदं प्राप्नोति; न च माता प्रथमजं पुत्रं लब्ध्वा प्रमोदते। सर्वेषु गृहेषु, स्त्रियः शोकदुःखपीडिताः, स्वपत्नीनां प्रति पतिं वचांसि व्याहृतवन्त्यः, या गजदन्तशल्यसमाः, दुःखेन पीडिताः। 'किं गृहैः, किं भार्याभिः, किं वित्तेन? किं पुत्रैः, किं वा सुखैः, येन वयं राघवं न पश्यामः?' इति। 'एकः एव पुरुषः लोके शेषः—लक्ष्मणः, यः सीतया सह काकुत्स्थं रामं वने सेवते। धन्या नद्यः, पद्मसम्भृतसरोवराणि, येषां निर्मलेषु जलेषु काकुत्स्थः स्नास्यति। रमणीयानि वनानि, महानद्यः, विस्तीर्णाः प्लक्षिणः, शैलाः च शिखरयुक्ताः—सर्वे काकुत्स्थस्य शोभां करिष्यन्ति। यं यं वनं वा गिरिं रामः गच्छति, स सदा अतिथिवत् तं पूजयिष्यति। पुष्पमाल्यैः, फलैः, ऋतुविरहितैः अपि, श्रेष्ठानि द्रव्याणि दर्शयिष्यन्ति। ऋतुविरहितानि अपि पुष्पफलानि, पर्वताः करुणया रामाय दर्शयिष्यन्ति। पर्वताः निर्मलजलानि स्रक्ष्यन्ति, विचित्रवर्णप्रपातान् दर्शयिष्यन्ति। शिखरस्थाः वृक्षाः राघवस्य मनः प्रमोदयिष्यन्ति; यत्र रामः, तत्र न भीः, न च पराजयः। स हि वीरः, महाबाहुः, दशरथात्मजः; यावत् स दूरं न गतः, तावत् वयं राघवं पुनरनुगच्छामः।' एवं नगरवासिनः, रामवियोगशोकाभिभूताः, विलपन्तः, दुःखेन व्याकुलाः, स्वगृहाणि प्रत्यागच्छन्।