ततः रामः नगरवासिनः मोहयितुम् सारथिम् इदं वचनम् अब्रवीत्— "उत्तरदिशं रथं नय, हे सारथे, ततः शीघ्रम् किञ्चित् यानं कृत्वा पुनः रथं प्रतिनय, यथा नगरवासिनः मार्गं मम न जानीयुः; सावधानतया एतत् कार्यम्।" रामस्य वचः श्रुत्वा सारथिः तथा अकुरुत्, पुनः प्रतिनिवृत्य रामाय रथस्य स्थितिं निवेदयामास। ततः तौ रघुनन्दनौ सीतया सह युक्तरथे आरुह्य, सारथिना तं रथं तपोवनमार्गे अश्वान् प्रेरितवान्। तदा वीर्यवान् दशरथात्मजः सारथिना सह रथं उत्तरदिशं प्रति स्थापयित्वा, शुभलक्षणानि दृष्ट्वा वनाय प्रस्थितवान्। इतः परम् श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः प्रवर्तते। यदा रात्रिः अतीता, नगरवासिनः रामवियोगात् शोकसम्भ्रान्तचित्ताः स्थिरा अभवन्, तेषां हृदयानि भग्नानि। शोकजनिताश्रुभिः अभिभूताः पुनः पुनः पश्यन्तः ते दुःखार्ताः रामं द्रष्टुं न अशक्नुवन्। दुःखशोकविक्लवमुखाः, तं बुद्धिमन्तं विनष्टम्, दयालवदन्तः ते शोकसन्तप्ताः वाक्यानि उचुः— "धिगस्तु तां निद्रां या मनः हरति! अद्य वयं रामं न पश्यामः, विशालवक्षसं महाबाहुं। कथं स महाबाहुः सत्यवाग् रामः भक्तजनान् परित्यज्य तपस्वीव गतवान्? यो नः पितेव रक्षति, स रघुकुलश्रेष्ठः कथं वनं गतवान् इति। अत्रैव वयं प्राणान् त्यजाम, वा महाप्रस्थानं कुर्मः; रामविहीनाः जीवने किमर्थम्? बहूनि शुष्ककाष्ठानि सन्ति, तैः चितां प्रज्वाल्य प्रविशामः, अथवा—" "किं वदेम महाबाहवे, अनसूयवे, मधुरभाषिणे? कथं वयं ब्रुवीमः— 'राघवः अस्माभिः नीतः' इति? सा पुरी राघवविना विरक्तवद् दृश्यते; सा नारीबालवृद्धैः पूर्णा, निर्जीवप्रायं भविष्यति। तेन वीर्येण महात्मना सह गत्वा, तस्य वियोगात् कथं पुनः तां पुरीं पश्येम? इति ते बाहून्निमज्य, दुःखार्ता गावः वत्सविहीनाः इव, बहूनि शोकवाक्यानि ऊचुः।" पथं अनुगम्य किञ्चिद् दूरं गताः, मार्गविप्लवेन महाशोकेन अभिभूताः। रथस्य पथं अनुसृत्य, ते विचारवन्तः 'किमेतत्? किं कुर्मः, विधिना पीडिताः?' इति उक्त्वा, तेनैव पन्था क्लान्तचित्ताः सर्वे शोकसन्तप्तायोध्यां प्रतिनिवृत्ताः। तां पुरीं दृष्ट्वा, वियोगसन्तप्तचित्ताः, दुःखदीननयनाः अश्रूणि मुमुचुः। "एषा पुरी रामविहीना न शोभते; यथा सरः, यस्य नागाः गरुडेन हृताः। यथा चन्द्ररहितम् आकाशम्, यथा जलरहितः सागरः, एवं सा पुरी दुःखार्तानां मनः मोहयन्ती दृष्टा।" ताः श्रीमन्तः गृहाः प्रविश्य, शोकदुःखाभिभूताः, न स्वजनान् न परान् अपि अविज्ञाय, सर्वथा हर्षशून्याः अभवन्। एवं शोकसन्तप्ताः, मृत्युकाङ्क्षिणः, अश्रुपूर्णलोचनाः नगरवासिनः रामानुगम्य प्रतिनिवृत्ताः, प्रायः प्राणहीनाः इव, विमूढचित्ताः अभवन्। स्वस्वगृहं प्रतिगम्य, पुत्रदारपरिवृताः, सर्वे अश्रूणि मुमुचुः, रोदनच्छन्नमुखाः। न कश्चित् प्रमुदितः, न कश्चित् हृष्टः; न व्यापारी मालां प्रदर्शयति, न वस्तूनि रमणीयानि, न गृहस्थाः पाचनं कुर्वन्ति। लब्धधने अपि कश्चित् न प्रमोदते, न च मातरः प्रथमजं पुत्रं लब्ध्वा हृष्यन्ति। प्रतिगृहे स्त्रियः शोकार्ता पतिं तीर्यन्ति, तेषां वचनानि दुःखदायिन्यः, इव दन्तिनां अङ्कुशाः। "किं गृहैः, किं दारेभ्यः, किं वित्तेन? किं पुत्रैः, किं वा सुखैः, येन राघवः न दृश्यते?" इति। "एकः एव पुरुषः लोके शेषः—लक्ष्मणः, यः सीतया सह काकुत्स्थं रामं वने सेवते। धन्याः ताः नद्यः, सरांसि, पद्मवन्तः तडागाः, येषु शुद्धे जले काकुत्स्थः स्नातुम् अर्हति।" "रमणीयानि वनानि, महानद्यः, विस्तीर्णानि सरांसि, शिखरिणः पर्वताः—सर्वे काकुत्स्थस्य शोभां वर्धयिष्यन्ति। ये वनाः, ये पर्वताः रामः गमिष्यति, तान् स्नेहितमिव अतिथिं, न अवमानयिष्यन्ति। नानापुष्पमालाभिः, बहुप्रकारद्रव्यैः, ऋतूनतिक्रान्तेष्वपि, उत्तमानि पुष्पफलानि दर्शयिष्यन्ति। पर्वताः शुद्धं जलं स्रक्ष्यन्ति, नानावर्णानि अद्भुतानि जलप्रपातान् प्रकाशयिष्यन्ति। शिखरस्थाः वृक्षाः राघवं मोदयिष्यन्ति; यत्र रामः, तत्र न भयम्, न च पराजयः।" एवं नगरवासिनः रामवियोगेन संतप्ताः, शोकविह्वलाः, रामस्य गुणान् स्मरन्तः, तस्य वियोगदुःखं सहन्तः, तस्य वनगमनस्य मार्गे, स्वगृहेषु दुःखिताः, रामस्य पुनरागमनं काङ्क्षन्तः, तस्मिन्नेव दुःखसागरमध्ये निमग्नाः अभवन्।