रामः महाबलः महायशाः स तीर्त्वा महतीं निर्भयां मार्गां, शूलादिभिः रहितां, भयभीतानां जनानां भयप्रदां, समुपागमत्। ततो जनानां बुद्धिमोहाय रामः सारथिं सम्बोधितवान्— "उत्तरदिशं रथं नय, सारथे, ततः प्रस्थितव्यम्।" पुनः स रामः सारथये आज्ञापयत्— "क्षणं शीघ्रं रथं नयित्वा, पुनः प्रतिनिवर्त्य, रथमार्गं जनाः न ज्ञास्यन्ति; सावधानः भव।" रामस्य वचः श्रुत्वा स सारथिः तथैव कृतवान्, पुनः प्रतिनिवर्त्य, रामाय रथस्य स्थितिं निवेदयामास। ततः तौ रघुवंशसम्भूतौ रामलक्ष्मणौ सीतया सह युक्तरथे समारुह्य, सारथिः तान् तपोवनमार्गे अश्वान् प्रावर्तयत्। तदा स महाबलः दशरथात्मजः, सारथिना सह, रथं उत्तराभिमुखं कृत्वा, शुभानि निमित्तानि दृष्ट्वा, वनाय प्रस्थितवान्। एवमेतस्मिन् समये, श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे अयोध्याकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः प्रवर्तते। रात्र्यां व्यतीतायां, रामवियोगेन विह्वलाः नगरवासिनः स्थाणुवद्व्यथितचित्ताः अभवन्। शोकजनितबाष्पगद्गददृष्टयः ते पुनः पुनः रामं निरीक्षन्तः अपि तं द्रष्टुं न शेकुः। दुःखशोकविह्वलमुखाः, तं बुद्धिमन्तं दयालुं च विना, तत्र शोकवाक्यानि उच्चैरुवाचुः। "धिक् तां निद्रां या मनो हरति! अद्य वयं रामं विस्तीर्णवक्षसं महाबाहुं न पश्यामः। कथं स रामः सत्यप्रतिज्ञः महाबाहुः भक्तजनान् उत्सृज्य तपस्विव गतवान्?" "सः यः पितेव स्वपुत्रान् अस्मान् रक्षति, स रघुकुलश्रेष्ठः कथं स्वजनान् विहाय वनं गतः?" "इहैव वयं प्राणान् त्यजेम, वा महाप्रस्थानं कुर्मः; रामविहीनानां जीवने किं प्रयोजनम्?" "बहूनि शुष्ककाष्ठानि सन्ति; तैः चितां निर्माय प्रविशेम, अथवा—" "किं वयं तस्मै महाबाहवे सौम्याय मधुरभाषिणे वदेम? कथं वयं ब्रूमः—'राघवः अस्माभिः नीतः' इति?" "नूनं सा पुरी राघवविहीना शून्या भविष्यति, स्त्रीबालवृद्धैः पूर्णा, हर्षरहिताः।" "स तेन वीर्येण महात्मना सह प्रस्थिताः, तं विहाय पुनः कथं पुरीं पश्येम?" एवं तैः जनैः बाहून्न्यम्य, दुःखार्तैः, वत्सविहीनानां धेनूनां नादवत्, शोकपूर्णानि वचनानि उच्चारितानि। ततः मार्गानुगम्य, किञ्चित् प्रस्थिताः, मार्गविप्लवेन महान् शोकः तान् आसीद्। रथस्य पन्थानं अनुसृत्य, ते विचारवन्तः प्रत्यागच्छन्—"किमेतत्? किं कुर्मः, विधिना पीडिताः?" इति। ततः येन मार्गेण गतवन्तः, तेनैव पुनः क्लान्तचित्ताः, सर्वे शोकसंतप्तजनाकीर्णां अयोध्यां प्रत्यागच्छन्। तां पुरीं दृष्ट्वा, रामवियोगविह्वलचित्ताः, शोकदग्धदृष्टयः अश्रूणि मुमुचुः। "एषा पुरी रामविहीना न शोभते; यथा सरः येन तस्य नागाः गरुडेन हृताः।" "यथा चन्द्ररहितं नभः, यथा जलरहितः सागरः, एवं हर्षहीनां पुरीं ते दृष्टवन्तः, मोहिता मनसा।" ते दुःखार्ताः, शोकेन अभिभूताः, तानि समृद्धानि गृहानि प्रविश्य, स्वजनान् परजनान् वा न विविच्य, केवलं शोकदग्धचित्ताः, हर्षरहिताः अपश्यन्। एवं ते दुःखार्ताः, विषण्णचित्ताः, अश्रुपूर्णलोचनाः, मृत्युमेव कामयमानाः, रामानुगमनात् प्रत्यागत्य, जीवनहीनाः इव, विमूढचित्ताः अभवन्। प्रत्येकः स्वगृहं प्रत्यागच्छन्, पुत्रदारपरिवृतः, सर्वे रुदन्तः, बाष्पचिह्नितमुखाः। न कश्चित् हृष्टः, न कश्चित् प्रमुदितः, न व्यापारी स्वसामग्रीम् प्रदर्शयति, न च वस्तूनि रमणीयानि, न गृहेषु पाकः क्रियते। न प्राप्तधनलाभे अपि कश्चित् उत्सवम् अचरत्, न च माता प्रथमजं पुत्रं लब्ध्वा प्रमोदिता। प्रत्येकस्मिन्गृहे, स्त्रियः पतिं प्रत्यागतम् उपालभ्य, दुःखदग्धा, तीक्ष्णवचनैः इव दन्तैः गजं तुदन्त्यः, रुदन्त्यः। "किं गृहैः, किं दारेण, किं वित्तेन? किं पुत्रैः, किं वा सुखैः, ये राघवं न पश्यन्ति?" "सत्यं, एक एव पुरुषः लोके शेषः—लक्ष्मणः, यः सीतया सह काकुत्स्थं रामं अनुगच्छति, वनं सेवते।" "धन्या ताः नद्यः, तानि पद्मवन्ति सरांसि, पवित्रे जलसंपन्ने, यत्र काकुत्स्थः स्नानं करिष्यति।" "मनोहराणि वनानि, महानद्यः, विस्तीर्णानि पल्वलानि, शिखरिणः पर्वताः च, सर्वे काकुत्स्थस्य शोभां वर्धयिष्यन्ति।" "यद् वनं, यः पर्वतः रामः आगच्छति, स तं प्रियं अतिथिं सम्यक् पूजयेत्।" "नानावर्णपुष्पमालाभिः, बहुभिः उपहारैः, ऋतुविपरीतेषु अपि कालेषु, उत्तमानि पुष्पफलानि प्रादुरभविष्यन्ति।" "ऋतुविपरीतेष्वपि कालेषु, उत्तमानि पुष्पफलानि, दयया पर्वताः रामाय दर्शयिष्यन्ति।" "पर्वताः निर्मलजलधाराः स्रविष्यन्ति, विविधरूपवर्णानि रमणीयानि जलप्रपातान् प्रकटयिष्यन्ति।" एवं स रामः वनमार्गे प्रस्थितः, अयोध्यायाः जनाः तस्य वियोगेन शोकाकुलाः, नगरं दुःखमग्नं, जीवनरहितमिव, सर्वे शोकमग्नाः अभवन्।