ततः धर्मस्वरूपः लक्ष्मणः रामं प्रति उवाच—"यथोचितं वक्तुम् अर्हसि, बुद्धिमान्; शीघ्रं रथमारुहावः" इति। तदा रामः सूतम् अब्रवीत्—"सूत, शीघ्रं रथं युञ्ज; अहं वनं गच्छामि, त्वं सम्यक् रथं वह, हे सुमन्त्र।" ततः सुमन्त्रः शीघ्रत्वेन उत्तमान् अश्वान् युञ्जित्वा, सञ्जाताञ्जलिः रामाय निवेदयामास—"आरूढः रथः भवतः, महाबाहो, रणश्लाघ्य, सीता लक्ष्मणश्च सह शीघ्रं समारुहताम्। शुभं भवतु।" रामः तदा स्वजनैः सह रथमारुह्य, सीता लक्ष्मणेन सह, तमसां नदीं शीघ्रगामिनीं वहन्तीं तीर्य, महत्यां निर्भयायां पन्थानं अगमद्, या भीरुभिः भीता इव। तत्र रामः सुमन्त्रं सूतम् आज्ञापयत्—"जनानां मोहेन, रथं उत्तरदिशं प्रति प्रेरय, सूत। किञ्चिद् द्रुतं नयित्वा, पुनः रथं प्रत्यावर्तय, यथा जनाः मम गतिं न जानन्ति; सावधानतया कुरु।" सुमन्त्रः रामवचनं श्रुत्वा तथैव चक्रे, पुनः निवृत्य रामाय निवेदयामास। ततः रघूनां तौ युवाव्, सीता च, युक्तरथमारुह्य, सूतेन ऋष्याश्रममार्गं प्रति अश्वान् प्रेरिताः। ततः महाबाहुः दशरथात्मजः सुमन्त्रेण सह वनं प्रति प्रस्थितवान्, शुभानि निमित्तानि दृष्ट्वा, रथं उत्तरदिशं प्रति स्थाप्य। एवं समाप्तायां रात्रौ, रामविरहिता जनाः शोकसन्तप्ताः, स्थिरा इव अभवन्। शोकजनितैः अश्रुभिः अभिभूताः, पुनः पुनः पश्यन्तः, रामं द्रष्टुं न शेकुः। तेषां दुःखार्तानां मुखानि क्लेशेन क्लिष्टानि; तदानीं दयालवो विद्वांसः शोकवाक्यानि ऊचुः—"हा, सा निद्रा यया चेतः हर्यते! अद्य वयं रामं न पश्यामः, विशालवक्षसं महाबाहुं। कथं स धर्मात्मा रामः प्रजावत्सलः, स्वजनान् परित्यज्य, वने तपस्वी अभवत्? यः नः पितेव रक्षितवान्, स रघुकुलश्रेष्ठः कथं वनं गतः? इहैव वयं प्राणान् त्यजामः, वा महाप्रस्थानम् उपयामः; रामविहीनानां जीविते किम् अर्थः? बहवः शुष्कद्रुमाः सन्ति; तैः चितां समारुह्य प्रविशामः, अथवा—किं वदेम महाबाहवे सौम्याय? कथं वदेम, 'राघवः अस्माभिः नीतः' इति? सा पुरी, अस्मान् विना राघवम् दृष्ट्वा, शून्या, स्त्रीबालवृद्धैः पूर्णा, हर्षरहिता भविष्यति। सौम्यं वीरं त्यक्त्वा, वयं पुनः कथं पुरीं द्रक्ष्यामः? एवं विलपन्तः, कराभ्यां शिरांसि स्पृशन्तः, गावः वत्सविहीनाः इव, शोकाकुलाः तिष्ठन्ति। ततः मार्गे किञ्चित् गताः, मार्गभ्रान्त्या महता शोकाभिभूताः अभवन्। रथमार्गं अनुसृत्य, 'किमेतत्? किं कुर्मः, विधिना पीडिताः?' इति चिन्तयन्तः, पुनः प्रतिनिवृत्त्य, क्लान्तहृदयाः सर्वे जनाः सोकाकुलायाः अयोध्यायाः प्रति प्रतिपेदिरे। पुरीं दृष्ट्वा, रामवियोगक्लेशेन चित्तविक्षिप्ताः, दुःखार्तचक्षुषः अश्रूणि मुमुचुः। सा पुरी रामविहीना न शोभते, यथा सरः गारुडेन नागान् हृत्वा शून्यम्। सा पुरी, चन्द्रविहीना द्यौरिव, जलविहीनः सागर इव, शोकाकुलैः जनैः हर्षरहिता दृष्टा। गृहेषु प्रविशन्तः, दुःखार्ताः, शोकग्रस्ताः, स्वजनान् न चान्यांश्च न जानन्तः, निरीक्षन्तः, हर्षरहिताः अभवन्। एवं शोकाकुलाः, दुःखेन दीनाः, अश्रुपूर्णनेत्राः, मरणेच्छया पीडिताः, रामं अनुगम्य पुनः प्रतिनिवृत्ताः, तेषां चेतांसि नष्टानि इव, प्राणविहीनाः इव अभवन्। प्रत्येकः स्वगृहं प्राप्य, पुत्रदारैः परिवृतः, सर्वे शोकविलीनमुखाः अश्रूणि मुमुचुः। न कश्चित् हृष्टः, न कश्चिद् प्रमुदितः; व्यापारी न स्वसामग्रीं दर्शयन्ति, न च वस्तूनि आकर्षकानि, न गृहस्थाः भोजनं पाचयन्ति। अपि च, लब्धधनं प्राप्त्वा, न कश्चित् प्रमोदते; नापि माता प्रथमजं पुत्रं लब्ध्वा हृष्यति। सर्वेषु गृहेषु, स्त्रियः शोककर्शिताः, पतिं प्रत्यागतं तुदन्त्यः, दुःखेन दग्धाः, तीक्ष्णवचनैः इव दन्तिनः तुदन्ति। किं गृहैः, किं दारैः, किं वित्तेन? किं पुत्रैः, किं वा सुखैः, ये राघवं न पश्यन्ति? सत्यः पुरुषः एकः एव अवशिष्टः—लक्ष्मणः, यः सीतया सह काकुत्थ्सं रामं वनं गच्छति, तं सेवते। धन्याः ते नद्यः, सरांसि, पद्मिनीः च, येषां निर्मलेषु जलेषु काकुत्थ्सः स्नातुम् अर्हति। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकये अयोध्याकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः।