रामः लक्ष्मणेन सह तत्र स्थित्वा, तेषां सर्वेषां जनानां सुप्तकालं शीघ्रं रथमारुह्य निर्भयेन मार्गे गन्तुम् उपयुक्तमिति मनसि चिन्तयन्, इक्ष्वाकुवंशजनाः वृक्षच्छायायां शयानाः पुनः न निद्रास्यन्ति इति चकार। स्वकृतदुःखेन क्लिष्टान् नगरवासिनः रामलक्ष्मणौ दुःखात् मोचयितुं युक्तौ, न तु ताभिः पुनः क्लेशः कर्तव्यः इति निश्चित्य, धर्मस्वरूपः लक्ष्मणः रामं प्रत्युवाच—"यथोक्तं तव, बुद्धिमन्, शीघ्रं रथमारोहाव" इति। ततो रामः सुमन्त्रं सारथिम् आज्ञापयत्—"शीघ्रं रथं योजय; अहं वनं गमिष्यामि। त्वं शीघ्रं मां नय" इति। सारथिः त्वरया उत्तमान् अश्वान् योजयित्वा, कृताञ्जलिः रामाय निवेदयामास—"आरूढः रथः भवतः, महाबाहो, उत्तमधन्विन्। सीतया लक्ष्मणेन च सह शीघ्रं आरोह। भवतः सर्वं शुभम् अस्तु" इति। ततः राघवः स्वजनैः सह रथमारुह्य, सीतया लक्ष्मणेन च सह, तमसां तीव्रवेगां प्रवहन्तीं नदीं तीर्त्वा, महतीं निर्भयां कंटकवर्जितां पन्थानं प्राप्तवान्। तत्र रामः नगरवासिनः मोहितुं सारथिम् अवदत्—"रथं उत्तरदिशं प्रति चालय।" तथा कृत्वा, "किञ्चित् शीघ्रं गत्वा पुनः प्रतिनिवर्तय, यथा जनाः मम पन्थानं न जानन्ति; सावधानः भव" इति चोक्त्वा, सारथिः तथैव कृत्वा रामाय निवेदयामास। ततः राघवौ सीतया सह युक्तरथमारुह्य, सारथिना तं मार्गं तपोवनं प्रति प्रस्थितवन्तौ। महाबाहुः दशरथात्मजः शुभलक्षणानि दृष्ट्वा, सारथिना सह रथं उत्तरदिशं प्रति नयन्, वनाय प्रस्थितवान्। एवं शुभे वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। रात्र्यतीता, तदा नगरवासिनः रामवियोगेन स्थिरा अपि शोकात् जडभावं प्राप्तवन्तः, भग्नहृदयाः अभवन्। शोकजनिताश्रुभिः आकुलिताः पुनः पुनः पश्यन्तः, ते दुःखार्ताः रामदर्शनं न शेकुः। दुःखदीनमुखाः तं प्राज्ञं रामं विना, दयालवचनं ब्रुवन्तः विलपन्ति स्म—"हा तं निद्रां यः चेतः हरति! अद्य वयं रामं न पश्यामः, विशालवक्षसं महाबाहुं। कथं रामः सत्यवादी महाबाहुः प्रजास्वनुरक्तः सन् वने तपस्वी अभवत्? यः पितेव पुत्रान् अस्मान् रक्षति स्म, स रघुकुलश्रेष्ठः कथं वानप्रस्थः अभवत्? वयं अत्रैव प्राणान् त्यजेम, वा महाप्रस्थानं कुर्याम; रामविहीनाः जीवने किमर्थं?" "बहवः शुष्कद्रुमाः सन्ति; तैः चितां प्रज्वाल्य प्रविशेम वा। वा किं वदेम महाबाहवे प्रियवादिन्यशान्ताय? कथं वयं वदेम 'राघवो अस्माभिः नीतः' इति? स नगरी राघवविहीना दृष्ट्वा शून्या भविष्यति, नारीबालवृद्धैः पूर्णा, निर्लज्जा। तेन वीर्यशालिना महात्मना सह गताः, तं विना कथं पुनः तां नगर्यं द्रक्ष्यामः?" इति विलप्य, बाहून्न्यस्य, गावः वत्सविहीनाः इव, जनाः शोकवाक्यानि बभाषिरे। ततः मार्गानुसरणं कृत्वा, किञ्चित् गत्वा, मार्गभ्रंशात् महति विषादे मग्नाः अभवन्। रथस्य पन्थानं पश्यन्तः, "किमेतत्? दैवेन पीडिताः किम् कुर्मः?" इति चिन्तयन्तः, प्रतिनिवृत्ताः, क्लान्तहृदयाः, तेनैव मार्गेण दुःखितनगरीं अयोध्यां प्रतिगच्छन्ति स्म। नगरं दृष्ट्वा, रामवियोगेन विक्षिप्तचित्ताः, दुःखदग्धनयनाः अश्रूणि मुमुचुः। सा पुरी रामविहीना न शोभते स्म—यथा सरः पन्नगशून्यं, गरुडेन हृतसर्पम्। चन्द्रहीनं नभः, जलहीनं सागरं च इव, तां नगर्यं दुःखार्ताः, हृष्टिम् अज्ञानाः, अद्रक्ष्यन्। तेषां गृहाणि प्रविशन्तः, शोभनानि, दुःखदीनाः, शोकाभिभूताः, आत्मानं परं च न वेदुः, विलोकयन्तः, हृष्टिहीनाः। एवं ते दुःखार्ताः, अश्रुपूर्णलोचनाः, मरणेच्छया दुःखेन पीडिताः, रामानुगमनानन्तरं प्रतिनिवृत्ताः, प्रजाः चेतनारहिताः इव, विमूढचित्ताः बभूवुः। प्रतिगृहं स्वजनैः परिवृताः, अश्रूणि मुमुचुः, रुदितवदनाः। न कश्चित् हृष्टः, न कश्चित् प्रमुदितः; न व्यापारी वस्त्राणि प्रदर्शयति, न च धनानि मनोहराणि, न गृहस्थाः पाकं कुर्वन्ति। लब्धधनं लब्ध्वापि न कश्चित् हृष्टः, नापि मातरः प्रथमजं पुत्रं प्राप्ताः प्रमुद्यन्ते। सर्वेषु गृहेषु, स्त्रियः शोकदग्धाः, पतिं प्रत्यागतं तुदन्त्यः, तेषां वचनानि दन्तिनां अंकुशवत्, दुःखेन पीडितानि, बभूवुः। एवं रामस्य वनगमने, अयोध्यापुरी दुःखेन व्याप्ता, प्रजाः शोकदग्धाः, सर्वं नगरं शून्यवत् अभवत्।