यथा नगरवासिनः स्वनिष्क्रमणव्रतं न त्यजन्ति, तथा ते जीवनं त्यजेयुः, न तु धृतिं। केवलं तेषां सुप्तावस्थायाम् वयं शीघ्रं रथमारुह्य निर्भयम् पन्थानं यान्तुं शक्नुमः। न तु इक्ष्वाकुनगरनिवासिनः वृक्षच्छायायां शरणं याचन्तः अधिकं निद्रां कुर्युः। नगरवासिनां दुःखं तेषाम् कर्मणः उत्पन्नं रामलक्ष्मणयोः कृते विमुक्तव्यं, न तु अस्माभिः तान् पुनः क्लेशयितव्यं। तदा धर्मस्वरूपः रामः स्थितः, लक्ष्मणः तं उवाच—"साधु, बुद्धिमन्! शीघ्रं रथमारुहाव।" ततः रामः सारथिम् उवाच—"शीघ्रं रथं युञ्ज; अहं वनं गच्छामि। त्वं शीघ्रं याहि, सुमन्त्र!" सारथिः त्वरितः श्रेष्ठैः अश्वैः रथं युक्त्वा, सम्हृत्य हस्तौ रामाय निवेदयामास। "इदं तव रथः, महाबाहो वीरश्रेष्ठ! शीघ्रं आरोह, सीता लक्ष्मणेन सह। सर्वं शुभं भवतु।" रामः सीतालक्ष्मणसहितः स्वजनैः सह रथमारुह्य, तमसा नदीं शीघ्रगामिनीं प्रवहन्तीं अतीत्य, सुरक्षितं महापन्थानं, कांटारहितं, भयभीतानां भीषणं, प्राप्नोत्। तदा नगरवासिनां भ्रमाय रामः सारथिम् उवाच—"रथं उत्तरदिशं प्रावर्तय, सारथे! शीघ्रं याहि।" "किञ्चिद् गत्वा रथं पुनः प्रत्यावर्तय, यथा नगरवासिनः मार्गं न विजानन्ति; सावधानतया कुरु।" रामस्य वाक्यं श्रुत्वा सारथिः तथैव कृतवान्, प्रत्यागतः रथं रामाय निवेदयामास। ततः रघुवंशजौ तौ, सीतया सह, युक्तं रथमारुह्य, सारथिः आश्रममार्गे अश्वान् प्रेरयामास। तदा दशरथात्मजः रामः, शुभलक्षणानि दृष्ट्वा, सारथिसहितः वनमार्गं उत्तरदिशं प्रस्थितः। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः प्रवृत्तः। रात्र्यां गतायां, रामविहीनाः नगरवासिनः शोकग्रस्ताः, स्थिरा अभवन्, हृदयभङ्गः। शोकजनिताश्रुभिः अभिभूताः, पुनः पुनः निरीक्षन्तः, तं रामं द्रष्टुं न शक्नुः। दुःखार्तमुखाः, तं बुद्धिमन्तं विना, दयालवेदिनः विलपन्ति स्म। "धिक् तां निद्रां, या चेतः हरति! अद्य वयं रामं न पश्यामः, विशालवक्षसम् महाबाहुम्।" "कथं रामः, सत्यवचनः महाबाहुः, भक्तजनान् परित्यज्य तपस्वीभूतः गतः? सः यः सदा पितेव पुत्रान् रक्षति, सः रघुवंशश्रेष्ठः कथं विना अस्मान् वनं गतः?" "अत्र एव वयं अन्तं गच्छेम, वा महाप्रस्थानं कुर्याम; रामविहीनाः जीवने किम् प्रयोजनम्?" "शुष्ककाष्ठानि बहूनि सन्ति; तैः चिता निर्माय प्रविशेम, अथवा—" "किं वयं महाबाहुम्, निरवमानम्, मधुरवाचम् उवाच्याम? कथं वयं वदेम, 'राघवः अस्माभिः नीतः'?" "नूनं नगरं शून्यं भविष्यति, अस्मान् विना राघवम् दृष्ट्वा; स्त्रीबालवृद्धैः युक्तम्, हर्षरहितम्।" "सः वीरः, महात्मा, अस्माभिः सह गत्वा, इदानीं विना तं नगरं कथं पुनः पश्येम?" एवं बहूनि वाक्यानि उच्चार्य, ताः जनाः, दुःखार्ता, वत्सहीनाः गावः इव विलपन्ति स्म। तदनन्तरं मार्गानुगाः, किञ्चिद् दूरं गत्वा, मार्गभ्रष्टत्वात् महाशोकं प्राप्नुवन्। रथमार्गानुगाः, विचिन्तयन्तः, "किम् एतत्? किं कुर्मः, विधिना पीडिताः?" इति उक्त्वा, तेनैव मार्गेण, क्लान्तहृदयाः, सर्वे अयोध्यां दुःखितनगरीं प्रत्यागच्छन्। नगरं दृष्ट्वा, रामवियोगेन व्याकुलचित्ताः, दुःखार्तनेत्रैः अश्रूणि मुमुचुः। "एषा नगरी रामविहीना न शोभते; यथा सरः, यस्य नागाः गरुडेन हृताः।" "यथा चन्द्ररहितं नभः, यथा जलरहितः समुद्रः, तथा तां नगरं हर्षरहितं, मूढचित्ताः, अपश्यन्।" तद्विलोक्य, शोकार्ताः, दुःखबाधिताः, स्वगृहाणि प्रविश्य, आत्मीयान् अन्यांश्च न अविज्ञाय, सर्वं हर्षं विहाय, इदं दृष्टवन्तः। एवं ते दुःखिताः, विषण्णचित्ताः, अश्रुपूर्णनेत्राः, शोकातुराः, मृत्युकाङ्क्षिणः अभवन्। रामानुगमनं कृत्वा, प्रत्यागताः नगरवासिनः, प्रायः प्राणविहीना इव, मूढमानसाः अभवन्। प्रत्येकः स्वगृहं अगच्छत्, पुत्रदारैः परिवृतः, सर्वे अश्रूणि मुमुचुः, रुदितेन मुखं आवृतम्। न कोऽपि हृष्टः, न कोऽपि प्रमुदितः; व्यापारी न वस्त्राणि दर्शयति, न च मालाः शोभन्ते, न गृहस्थाः भोजनं पचन्ति। न च लब्धधनं पुनः प्राप्त्वा कोऽपि उत्सवम् आचरति; न च जननी प्रथमजं पुत्रं प्राप्त्वा हृष्टा अभवत्। एवं नगरवासिनः, रामवियोगेन दुःखार्ताः, शोकमग्नाः, हर्षरहिताः, स्वगृहाणि प्रविश्य, विलपन्ति स्म।