सौमित्रये राघवः उवाच – “पश्य, ये नगरवासिनः स्वगृहाणि परित्यज्य वृक्षच्छायायाम् उपविष्टाः, केवलं अस्मान् चिन्तयन्ति। यथा एते नगरजनाः अस्मान् त्यक्तुं प्रतिज्ञां न लङ्घन्ति, तथा ते जीवितं अपि त्यक्तुं सन्नद्धाः, प्रतिज्ञां न त्यजन्ति। केवलं तेषां निद्रायाम् स्थिते, वयं शीघ्रं रथमारुह्य निर्भयम् मार्गं गच्छेयुः। न तु इक्ष्वाकुनगरस्य भक्तजनाः वृक्षच्छायायाम् निद्रायाम् स्थित्वा तत्र तिष्ठन्तु। नगरजनाः येन दुःखेन स्वकृत्येन सन्तप्यन्ते, तस्मात् तान् दुःखात् मुक्त्वा, न पुनः वयं तान् दुःखयेम।” ततः लक्ष्मणः धर्मस्वरूपं रामं प्रत्युवाच – “एवमस्तु, बुद्धिमन्। शीघ्रं रथमारुहाव।” तदनन्तरं रामः सूतम् आज्ञापयत् – “रथं योजय शीघ्रं; अहं वनं गच्छामि। त्वं शीघ्रं रथं चालय, सुमन्त्र।” सुतः शीघ्रं उत्तमान् अश्वान् योजयित्वा, कराभ्यां संकुचिताभ्यां रामाय निवेदयत् – “रथः सज्जः, महाबाहो वीरश्रेष्ठ, सीता लक्ष्मणेन सह शीघ्रं आरोह। शुभं ते भवतु।” रामः सीतालक्ष्मणसहितः रथमारुह्य तामसा नदीं तीर्त्वा, त्वरितं प्रवाहिनीं, मार्गं निर्भयम्, महान्, निर्गण्टुकम्, गच्छन् अभ्यगच्छत्। तदनन्तरं नगरजनान् मोहितुम् रामः सूतम् उवाच – “रथं उत्तरदिशं प्रचालय। ततः किञ्चित् शीघ्रं गत्वा, पुनः रथं प्रत्यागच्छ; नगरजनाः मम मार्गं न जानन्तु; सावधानः भव।” सूतः रामस्य वचनं श्रुत्वा तथा कृतवान्, पुनः रामाय निवेदितवान्। तदनन्तरं राघवौ सीतालक्ष्मणेन सह रथमारुह्य, सूतः मार्गे तपोवनं प्रति अश्वान् त्वरितं प्रचोदयत्। ततः दशरथनन्दनः सूतेन सह वनमार्गं प्रस्थितः, रथं उत्तरदिशं स्थापयित्वा, शुभानि निमित्तानि दृष्ट्वा। अथ वाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, सप्तचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। रात्रौ गतम्, नगरजनाः रामवियोगात् शोकसम्भ्रान्ताः, स्थिराः अभवन्। दुःखजन्याः अश्रुभिः आकुलाः, पुनः पुनः पश्यन्तः, रामं द्रष्टुं न शेकुः। शोकवदनाः, तं बुद्धिमन्तं विहाय, दयालवः पण्डिताः विलापवाक्यानि अब्रुवन् – “धिक् तां निद्रां यया चेतः हर्यते! अद्य वयं रामं, विशालवक्षसं, महाबाहुं, न पश्यामः। कथं रामः, सत्यवाक्यः, भक्तजनान् त्यक्त्वा, तपस्वीभूतः गतः? यः सदा पितेव पुत्रान् रक्षितवान्, स रघुवंशश्रेष्ठः कथं वनं गतः? अत्रैव वयं अन्तं यामः, वा महाप्रस्थानं कुर्यामः; रामविहीनाः जीविते किं प्रयोजनम्? बहुशुष्कानि दारूणि सन्ति; तैः चितां ज्वालयित्वा प्रविशामः, अथवा—” “महाबाहुं, निरकुप्तं, मधुरवचनं रामं किं वदेम? कथं वयं सहनं शक्नुमः – ‘राघवः अस्माभिः नीतः’ इति? नगरं तु शून्यं भविष्यति, वयं राघवविहीनाः दृष्ट्वा; स्त्रीबालवृद्धैः पूर्णं, निरानन्दं भविष्यति। वीरं महात्मानं गत्वा, तं विहाय, पुनः कथं नगरं पश्येम? एवं, बाहून्नुत्य, नगरजनाः गोवत्सविहीनाः गाः इव, दुःखेन विलपन्तः वाक्यानि अब्रुवन्।” पथं अनुगम्य, किञ्चित् गत्वा, मार्गभ्रंशेन महाशोकम् अनुभूय, रथमार्गं अनुसृत्य, चिन्तयन्तः, “किं एतत्? किं कुर्यामः, दैवेन हताः?” इति अब्रुवन्। तेनैव मार्गेण, क्लान्तचित्ताः, सर्वे अयोध्यां शोकपूर्णां पुनः प्रत्यागच्छन्। नगरं दृष्ट्वा, रामवियोगेन मनः संकुलम्, शोकग्रस्तनेत्रेभ्यः अश्रूणि मुमुचुः। नगरं रामविहीनं न शोभते, यथा सरः गारुडेन नागैः रहितम्। यथा चन्द्ररहितं व्योम, यथा जलरहितं समुद्रम्, नगरं निरानन्दम्, भ्रमितचित्ताः दृष्ट्वा। स्वगृहाणि, धनधान्यसम्पन्नानि, शोकाभिभूताः, दुःखग्रस्ताः, स्वजनान् परजनान् च न अवगच्छन्तः, सर्वत्र विलोकयन्तः, आनन्दं नष्टम्। एवं दुःखिताः, व्यथिताः, अश्रुपूर्णनेत्राः, मृत्युम् इच्छन्तः, रामानुगमनात् प्रत्यागत्य, नगरवासिनः शून्यचित्ताः इव अभवन्। प्रत्येकः स्वगृहं गत्वा, पुत्रदारैः परिवृतः, अश्रूणि मुमुचुः, मुखानि अश्रुणा आवृतानि। न कश्चित् हर्षं अनुभूय, न कश्चित् आनन्दितः; व्यापारीणां वस्तूनि न प्रदर्शितानि, न च वस्तूनि रमणीयानि, गृहस्थाः न भोजनम् अपाक्वन्। एवं नगरजनाः रामवियोगदुःखेन आकुलाः, शोकातुराः, स्वगृहाणि प्रत्यागच्छन्, नगरं च निरानन्दं अभवत्।