ततः तमसाया: तटे पत्रैः समाच्छन्नं शयनं दृष्ट्वा, रामः सीतया सह सौमित्रिणा तत्र शयने न्यविशत्। तस्मिन्नेव शयने श्रान्तः रामः भार्यया सह शयानः स्वप्नमगच्छत्, लक्ष्मणस्तु तदा सारथये रामस्य गुणान् अन्वाख्यायन् जागरूकः तस्थौ। स सौमित्रिः ताम् रात्रिम् अविरतम् उत्तिष्ठन्, तमसा-तीरे सारथये रामस्य महात्मानं पुण्यगुणान् कीर्तयन्, सूर्यस्योदयम् अपश्यत्। दूरस्थे तमसाया: पार्श्वे, गोसमूहैः समाकीर्णे तस्मिन् तटे, रामः स्वसखिभिः सह तां रात्रिं व्यतीयाय। ततो बोध्य समुत्थाय, तेजस्वी रामः सौमित्रिणं शुभलक्षणम् अवेक्ष्य इदं वचनं प्रोवाच— "पश्य सौमित्रे! एते नगरवासिनः स्वगृहाणि परित्यज्य, वृक्षाणाम् अधः आश्रयं कृत्वा, केवलं अस्मासु अनुरक्ताः सन्ति।" "यथा एते नगरजनाः व्रतम् अनुतिष्ठन्ति, न च प्रत्यागच्छन्ति, तथा ते स्वजीवनम् अपि त्यक्त्वा स्वसंकल्पं न त्यक्ष्यन्ति। यावद् एते सुप्ताः, तावत् शीघ्रं रथमास्थाय निर्भयम् मार्गं प्रतिपद्याम। न च इक्ष्वाकुनगरनिवासिनः वृक्षाणामधः शयानाः पुनः निद्रां कुर्वन्तु।" "स्वकृतदुःखेन पीडितान् नगरजनान् राजपुत्राभ्यां दुःखात् विमोचयितव्यान्, न च अस्माभिः पुनरपि दुःखाय कर्तव्यम्।" एवमुक्ते रामेण, धर्मस्वरूपो लक्ष्मणः तम् उवाच— "एवं सत्यम्, बुद्धिमन्; शीघ्रं रथमारोहाव।" ततः रामः सारथये उवाच— "सुमन्त्र! शीघ्रं रथम् योजय; अहं वनं गमिष्यामि। त्वं शीघ्रं रथमानीय योजय।" ततः सारथिः शीघ्रं श्रेष्ठान् अश्वान् योजयित्वा, कृताञ्जलिः रामं निवेदयामास— "एष ते रथः, महाबाहो, सम्यक् युक्तः। त्वं शीघ्रम् आरोह, सीतया लक्ष्मणेन च सह। स्वस्ति ते अस्तु।" रामः सह अनुयायिभिः रथमारोह्य, सीतया लक्ष्मणेन च सह, तमसां तीर्त्वा, वेगेन प्रवाहमाना: तं नदीं, पारम् अगच्छत्। तीर्त्वा तु स महात्मा महाबाहुः, सुरक्षितं महान्तं मार्गम्, निष्कण्टकम्, भयभीतानां भयप्रदं, समासाद्य स्थितवान्। ततः नगरजनान् मोहितुम् रामः सारथये उवाच— "सारथे! रथं उत्तरदिशं प्रति चालय।" "किञ्चित्कालं शीघ्रं रथं नयित्वा, पुनः प्रतिनय; यथा नगरजनाः मार्गं न जानन्ति, तत् सावधानतया कुरु।" रामस्य वचनं शृत्वा, सारथिः तथैव कृत्वा, पुनः रथं निवेदयामास। ततः तौ रघुनन्दनौ सीतया सह युक्तरथम् आरोह्य, सारथिः मार्गे तपोवनस्य अश्वान् चोदयामास। ततः महाबलः दशरथात्मजः, सारथिना सह, रथमुत्तरदिशं स्थापयित्वा, शुभलक्षणानि दृष्ट्वा, वनं प्रति प्रस्थितः। इदानीं पुण्ये वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः शृणु। अथ रात्र्यतीते, तं रामं विना नगरवासिनः शोकसम्भ्रान्तचित्ताः, स्थिरा अभवन्। दुःखजनितबाष्पैः आकुलिताः, पुनः पुनः पश्यन्तः, ते क्लिष्टजनाः रामं द्रष्टुं न शेकुः। शोकविह्वलमुखाः, तं प्राज्ञं दयालुं विना, ते समाहिताः शोकवाक्यानि ऊचुः— "धिक् तां निद्रां या चेतः हरति! अद्य वयं रामं विशालवक्षसं महाबाहुं न पश्यामः।" "कथम् स महाबाहुः सत्यवाग् रामः, स्वजनान् त्यक्त्वा, तपस्विव वनं गतः? यः सदा पितेव पुत्रान् अस्मान् रक्षितवान्, स रघुकुलश्रेष्ठः कथं अस्मान् परित्यज्य वनं गतः?" "इहैव वयं प्राणान् त्यजाम, वा महाप्रस्थानं कुर्मः; रामविहीनाः जीवने कः अर्थः?" "बहूनि शुष्ककाष्ठानि सन्ति, तानि समाहृत्य चितां प्रज्वाल्य प्रविशामः, अथवा—" "किं वयं तस्मै महाबाहवे, अमर्षिणे, मधुरवाचिने, वक्तुं शक्नुमः? कथं वयं वदेम— 'राघवः अस्माभिः नीतः' इति?" "सा पुरी, राघवविहीना, अस्मान् दृष्ट्वा, निरानन्दा भविष्यति, स्त्रीबालवृद्धैः पूरिता।" "स तेन वीर्यवता महात्मना सह गता, तं विना कथं पुनः पुरीं द्रक्ष्यामः?" एवं ते जनाः बाहून्न्यम्य, विविधानि दुःखपूर्णानि वाक्यानि ऊचुः, वात्सल्येन वत्सविहीनाः धेनव इव। ततः रथमार्गे किञ्चित् गत्वा, मार्गभ्रान्त्या महतीनां निराशां प्रापुः। रथस्य पन्थानम् अनुसृत्य, ते विचारिणः, "किमेतत्? किं कुर्मः, विधिना पीडिताः?" इति वदन्तः, प्रतिनिवृत्ताः। येन मार्गेण आगताः, तेनैव दुःखार्ता: सर्वे अयोध्यां पुनरगच्छन्। पुरीं तां दुःखार्तचित्ताः दृष्ट्वा, शोकदुःखाभितप्तनेत्राः, अश्रूणि मुमुचुः। "सा पुरी रामविहीना न शोभते, यथा जलाशयात् पन्नगान् गरुडः हृतवान्।" "यथा चन्द्ररहितं नभः, यथा जलरहितः सागरः, तथा तां पुरीं निरानन्दां, मोहिता मनसा, ददृशुः।