रामः सौमित्रये एवमुक्त्वा, सुमन्त्रं च सम्बोधितवान्—"हे सुमन्त्र, त्वं अश्वेषु सदा सावधानः भव," इति स्नेहपूर्णं आज्ञापयामास। सुमन्त्रः सूर्यास्तमये अश्वान् संयम्य, तेषां पर्याप्तं तृणं दत्त्वा समीपस्थः अभवत्। ततो रम्यं सायं संध्योपासनं कृत्वा, रात्रिं आगतम् दृष्ट्वा, सारथिः रामस्य शय्यां सौमित्रिणा सह सम्यक् व्यवस्थितवान्। तमसाया तटे पत्रैः सञ्चन्नां शय्यां दृष्ट्वा, रामः सीतया सौमित्रिणा च सह तत्र शयने शयितः। तदा श्रान्तः रामः भार्यया सह शयितः, लक्ष्मणः रामस्य गुणान् सारथेः प्रति कथयितुम् आरभत। सौमित्रिः तस्यां रात्रौ जागरूकः स्थित्वा, सूर्यस्योदयसमये तमसाया तटे रामस्य गुणान् सारथेः प्रति भाषमाणः कालं याययामास। दूरस्थे तमसाया तटे, गोनिकायाः समूहेन समाकीर्णे, रामः स्वजनैः सह तां रात्रिं यापयामास। ततोऽभ्युत्थाय दीप्तः रामः, स्वजनान् दृष्ट्वा, शुभलक्षणयुक्तं भ्रातरं लक्ष्मणं सम्बोधितवान्—"हे सौमित्र, पश्य तान् नगरवासिनः, ये स्वगृहाणि विमुख्य वृक्षच्छायायां केवलं अस्मासु आसक्ताः।" "यथा नगरजनाः अस्मद्वियोगं न सहन्ते, तथा ते जीवनं त्यक्त्वा अपि प्रणयं न त्यजन्ति। केवलं तेषां स्वप्ने अवस्थायां वयं शीघ्रं रथमारुह्य निर्भयेन मार्गे गच्छेम।" "इक्ष्वाकुनगरस्य भक्तजनाः वृक्षच्छायायां शयाना इदानीं न तिष्ठेयुः।" "यथा तेषां कर्मजन्यं दुःखं राजपुत्रैः विमोचनीयम्, तथापि वयं तान् पुनः दुःखितान् न कुर्याम।" तदा लक्ष्मणः धर्मस्य मूर्तिवत् स्थिता रामं उवाच—"एवं भवतु, बुद्धिमन्; शीघ्रं रथमारोहाम।" रामः तदनन्तरं सारथेः प्रति उवाच—"रथं योजय शीघ्रं; अहं वनं गच्छामि। त्वं शीघ्रं गच्छ, हे सुमन्त्र।" सारथिः शीघ्रं उत्तमान् अश्वान् योजयित्वा, हस्तौ संन्यस्य रामं निवेदितवान्—"अयं तव रथः, महाबाहो, युद्धश्रेठः; आरूढः भव शीघ्रं सीतया लक्ष्मणेन च सह। सर्वं शुभं भवतु।" रामः स्वजनैः सह रथमारुह्य, सीतया लक्ष्मणेन च सह तमसां तीव्रप्रवाहां तरित्वा पारं गतः। तत्र दीप्तमहाबाहुः निर्भयः, महान् मार्गः, कण्टकवर्जितः, भीरूणां भीषणः, तं प्राप्तवान्। ततो नगरवासिनः भ्रमयितुं रामः सारथेः प्रति उवाच—"रथं उत्तरदिशं प्रचालय, हे सारथे।" "किञ्चिद् शीघ्रं गत्वा पुनः रथं प्रतिनिवर्तय, यथा नगरजनाः मम मार्गं न जानीयुः; सावधानीं कुरु।" रामस्य वचनं श्रुत्वा, सारथिः तथा कृत्वा, पुनः रामं निवेदितवान्। ततो रघुसुतौ तौ सीतया सह युक्तं रथमारुह्य, सारथिः मार्गे तपोवनं प्रति अश्वान् प्रोत्साहितवान्। ततः महाबलः दशरथात्मजः सारथेः सह वनं प्रति प्रस्थितः, रथं उत्तरदिशं स्थापयन्, शुभानि निमित्तानि दृष्ट्वा प्रस्थानं कृतवान्। शृणु इदानीं वाल्मीकि-रामायणे, आयोध्याकाण्डे, सप्तचत्वारिंशद् सर्गः। रात्रिः गता, तदा नगरजनाः रामवियोगात् शोकग्रस्ताः, स्थिरा अभवन्, तेषां हृदयानि भग्नानि। शोकजन्यैः अश्रुभिः आकुलाः, पुनः पुनः पश्यन्तः, ताः पीडिताः रामं द्रष्टुं न शेकुः। दुःखार्तमुखाः, तं बुद्धिमन्तं विना, दयालवाचः, विद्वांसः, विलपन्तः वचनानि ऊचुः। "धिक् तां निद्रां, या चेतः हरति! अद्य वयं रामं विस्तीर्णवक्षसम्, महाबाहुं न पश्यामः।" "कथं स महाबाहुः सत्यवचनः, भक्तजनान् त्यक्त्वा वनं गतः?" "यः सदा पितरं पुत्रानिव रक्षति, स रघुवंशश्रेष्ठः कथं अस्मान् त्यक्त्वा वनं गतः?" "इहैव वयं अन्तं गच्छेम वा, महाप्रस्थानं कुर्याम वा; रामविहीनाः जीवने किम् प्रयोजनम्?" "इह बहुशुष्कानि दारूणि सन्ति; वयं सर्वे तैः चितां प्रज्वाल्य प्रविशेम वा—" "किं वयं रामं महाबाहुं, अनसूयम्, मधुरवाचम्, कथयेम? कथं वयं वदेम, 'राघवः अस्माभिः नीतः'?" "नूनं सा नगरी शून्या भविष्यति, अस्मान् राघवविहीनान् दृष्ट्वा; सा नारीबालवृद्धैः पूर्णा, हर्षविहीना भविष्यति।" "स वीरः, महात्मा, अस्माभिः सह गत्वा, इदानीं विना तं, कथं पुनः तां नगरीं पश्येम?" एवं तेषां बाहुम् उत्तोल्य, तैः जनैः बहूनि दुःखपूर्णानि वचनानि उक्तानि, वत्सविहीनाः गावः इव विलपन्तः। ततो मार्गानुगमनं कृत्वा, किञ्चिद् गत्वा, मार्गविप्रलम्भात् महत् विषादेन आकुलाः अभवन्। रथस्य पदचिह्नं अनुगम्य, तैः विचारशीलैः जनैः, "किम् एतत्? किं कुर्मः, दैवेन पीडिताः?" इति उक्त्वा, ते सर्वे, तेनैव मार्गेण, श्रान्तहृदयाः, आयोध्यां दुःखितजननगरीं प्रत्यागच्छन्।