रात्रौ, सौमित्रे, अहम् अत्रैव तया तमसा-तीरे शयिष्ये, इदं मे रोचते, यद्यपि बहूनि वनवासस्थानानि सन्ति इति रामः सौमित्रिणम् उक्त्वा, सुमन्त्रं च संबोधितवान्—"अश्वेषु सदा सावधानः भव, सौम्य" इति। सुमन्त्रः, सूर्यास्तसमये, अश्वान् संयम्य तान् यथोचितं तृणैः पूरयित्वा समीपे एव स्थितवान्। ततः शुभाम् संध्योपासनां कृत्वा, रात्रिं समुपस्थितां दृष्ट्वा, सारथिः सौमित्रिणा सह रामस्य शय्याम् सम्यक् समस्कृत्य तत्रैव तमसा-तीरे पर्णैः आच्छादितां शय्याम् दृष्ट्वा रामः सीतया सह सौमित्रिणा च तत्र शयितवान्। रामः श्रान्तः स्वया भार्यया सह शयनो निद्रां गतः सन्, लक्ष्मणः तदा सारथये रामस्य बहूनि गुणानि कथयामास। सौमित्रिः तस्यां रात्र्यां जागरन् तिष्ठन्, तमसा-तीरे सारथये रामस्य गुणान् कथयन्, सूर्यस्योदयम् अपश्यत्। तमसा-तीरस्य दूरस्थे तटे, गावः समाकीर्णे, रामः स्वैः सहचरैः तां रात्रिं न्यवसत्। प्रभाते, श्रीरामः उत्थाय, स्वसखीन् दृष्ट्वा, सौमित्रिणं शुभलक्षणम् इत्युक्तवान्—"पश्य सौमित्रे, एते नगरवासिनः स्वगृहाणि परित्यज्य, वृक्षच्छायायाम् अस्मदर्थम् एव स्थिताः। यथा एते नगरजनाः व्रतधारिणः सन्तः अस्मान् न परित्यजन्ति, तथा ते प्राणान् त्यजेयुः, न तु संकल्पं।" "यावत् ते निद्रायाम्, तावत् शीघ्रं रथमारुह्य निर्भयम् मार्गं गच्छामः। न युक्तम्, यथा इक्ष्वाकुवंशस्य नगरनिवासिनः वृक्षच्छायायाम् अधुना निद्रां कुर्वन्ति। नगरजनाः स्वकृतदुःखेन येन दुःखिताः, तेन तु तयोः राजपुत्रयोः तैः विमोचनीयाः, न तु अस्माभिः पुनरपि दुःखिता कर्तव्या।" एवं लक्ष्मणः धर्मस्वरूपः रामं प्रत्युवाच—"एवं भवतु, आर्य, शीघ्रं रथमारोहामः।" ततः रामः सारथये—"शीघ्रं रथम् योजय; अहम् अरण्यं गमिष्यामि, शीघ्रं रथं चालय, हे सुमन्त्र" इति। सुमन्त्रः शीघ्रं उत्तमान् अश्वान् योजयित्वा, कृताञ्जलिः रामम् निवेदितवान्—"इदं तव रथः, महाबाहो, युक्तः स्थितः; शीघ्रं आरोह, सीतया लक्ष्मणेन च सह; शुभमस्तु।" रामः स्वैः सहचरैः सह रथमारुह्य, शीघ्रगां तमसां नदीं सीतया लक्ष्मणेन च सहातिक्रम्य, महता निर्भयेन कण्टकविहीनमार्गे, यो भीरूणां भीषणः, गतवान्। ततः नगरजनान् मोहोपायाय रामः सारथये—"रथं उत्तरदिशं प्रति चालय," इति उक्त्वा, "किञ्चिद् शीघ्रं गत्वा, पुनः रथं प्रत्यावर्तय, यथा नगरजनाः मम मार्गं न जानन्ति, सावधानः भव" इति। रामस्य वचनम् श्रुत्वा, सारथिः तथा कृत्वा, पुनः रामं निवेदितवान्। ततः तौ रघुनन्दनौ सीतया सह युक्ते रथे समारुह्य, सारथिः तान् तपोवनमार्गे अश्वान् चोदयामास। ततः महाबलः दशरथात्मजः, शुभलक्षणानि दृष्ट्वा, सारथिना सह रथं उत्तराभिमुखं कृत्वा, वनाय प्रस्थितः। एवं श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। रात्र्यतीते, ते नगरजनाः रामविरहात् शोकविह्वलाः, स्थिरा अपि शोकात् निश्चेष्टाः अभवन्, तेषां हृदयानि भग्नानि। शोकजनितबाष्पैः आर्द्राः पुनः पुनः पश्यन्तः अपि, ते दुःखिता रामं द्रष्टुं न शेकुः। दुःखेन विवर्णमुखाः, तं प्राज्ञं दयालुं विहाय, करुणं वाक्यम् ऊचुः—"धिक् तां निद्रां या चेतः हरति! अद्य वयं रामं विशालवक्षसं महाबाहुं न पश्यामः।" "कथं स रामः सत्यवाक्यः महाबाहुः स्वजनान् परित्यज्य तपस्वी व्रजितवान्? यः सदा पितेव पुत्रान् अस्मान् रक्षितवान्, स रघुकुलश्रेष्ठः कथं वनं गतः?" इति। "अत्रैव वयं प्राणान् त्यजेम, वा महाप्रस्थानं कुर्मः; रामविहीनाः जीवने किमर्थम्?" इति। "बहूनि शुष्ककाष्ठानि अत्र सन्ति; तैः चितां प्रज्वाल्य प्रविशेम, अथवा—" "किं वयं तस्मै महाबाहवे, अमर्षिणे, मधुरभाषिणे किं वदेम? कथं वयं सहिष्यामः—'राघवः अस्माभिः नीतः' इति?" "सा पुरी राघवविहीना, अस्मान् विना, स्त्रीबालवृद्धैः पूर्णा, शून्या दुःखिता भविष्यति।" "तं वीरं महात्मानं गत्वा विहाय, कथं पुनः तां पुरीं द्रक्ष्यामः?" इति। एवं कराभ्यां उत्तोल्य, ते जनाः दुःखार्ताः गोवत्सविहीनाः गवः इव विलपन्तः बहूनि वाक्यानि ऊचुः। ततः रथमार्गे किञ्चित् गत्वा, मार्गभ्रंशात् महता शोकान्धकारेण गाढं पीडिताः। रथस्य पन्थानम् अनुगम्य, ते विचिन्त्य—"किमेतत्? किम् कुर्मः, विधिना पीडिताः?" इति परावृत्ताः।